دادگاه خانواده به چه دعاوی رسیدگی می کند؟ نحوه اعتراض به رأی

اختلافات خانوادگی معمولاً با پرسش‌های مهم و گاه پیچیده‌ای همراه هستند. از اینکه برای طلاق، مهریه، نفقه و حضانت فرزند باید به کدام مرجع مراجعه کرد یا اینکه دادگاه خانواده چه صلاحیتی دارد و روند رسیدگی در آن چگونه است. آگاهی از صلاحیت دادگاه خانواده و مراحل طرح دعوا می‌تواند از اتلاف وقت و سردرگمی در پیگیری پرونده شما جلوگیری کند.

در این مقاله، ضمن معرفی دادگاه خانواده و صلاحیت‌های آن، مهم‌ترین دعاوی و امور قابل رسیدگی در این دادگاه و نکات قانونی مرتبط با آن را بررسی می‌کنیم.

دادگاه خانواده چه نوع دادگاهی است؟

اهمیت بنیان خانواده و دغدغه قانونگذار برای سامان بخشی به اختلافات مربوط به روابط خانوادگی موجب شده است تا علاوه بر وضع مقررات ماهوی خاص درحوزه روابط خانوادگی افراد، قوانین شکلی درخصوص نحوه رسیدگی و مرجع صالح به رسیدگی اختلافات خانوادگی نیز تدوین می گردد تا به این موضوعات به طور خاص در دادگاهی به جز دادگاه عمومی حقوقی رسیدگی شود.

قوانین حمایت خانواده مصوب 1346 و 1353 و قانون اختصاص تعدادی از داداگاه های موجود به دادگاه های موضوع اصل 21 قانون اساسی (دادگاه خانواده) به نوعی سعی در تمایز مرجع رسیدگی کننده به موضوعات خانوادگی داشته اما در هیچ یک حکم به تشکیل یک دادگاه اختصاصی دیده نمی شود. برای اولین بار قانون حمایت خانواده مصوب 1391 چنین مرجعی را پیش بینی نموده است که صلاحیت رسیدگی و نحوه رسیدگی در این مرجع در ادامه مطلب بیان می گردد.

وظایف دادگاه خانواده

اول آنکه تعداد اختلافات حاصل از امور خانوادگی به حدی است که درنظر گرفتن دادگاه خاص برای رسیدگی به این نوع از پرونده ها کاربردی می باشد، دوم آنکه اهمیت حفظ روابط خانوادگی، تسریع در رسیدگی به این امور و تعیین تکلیف تخصصی در امور خانوادگی ضرورت تشکیل دادگاه خانواده را بیشتر نمایان می کند.

به همین دلیل در پاسخ به این سوال که دادگاه خانواده چه نوع دادگاهی است، باید گفت که یکی از دادگاه اختصاصی حقوقی ایران دادگاه خانواده است که با هدف  ایجاد یک مرجع تخصصی برای حل اختلافات خانوادگی، حمایت از حقوق اعضای خانواده و رسیدگی سریع‌تر و دقیق‌تر به این نوع پرونده‌ ها تشکیل شده است.

دادگاه خانواده به چه دعاوی رسیدگی می کند؟

باعنایت به اینکه صلاحیت دادگاه خانواده به صورت استثنایی مقرر شده است، طرح دعاوی در صلاحیت دادگاه خانواده می بایست ضرورتاً در قانون و یا آرای وحدت رویه به طور صریح ذکر شده باشد. درحال حاضر اختلافات زیر در دادگاه خانواده رسیدگی می شود:

نامزدی و خسارات ناشی از برهم زدن آن

نامزدی عبارت است از یک توافق که قبل از منعقد شدن عقد نکاح بین آقا و خانم برقرار می شود. هرچند که این توافق از دوطرف قابل برهم زدن است اما ممکن است خساراتی از برهم خوردن این توافق به طرفین وارد شود که قابل مطالبه باشد.

دعاوی اصل نکاح دائم، موقت و اذن در نکاح

منظور از این موارد اختلاف در اصل وقوع نکاح می‌باشد که اگر محل اختلاف باشد در دادگاه خانواده رسیدگی می‌شود. اذن ازدواج  هم در وضعیتی مطرح می شود که پدر زوجه رضایت به شکل گیری ازدواج ندارد.

شروط ضمن عقد نکاح

درهنگام انعقاد عقد نکاح، شروطی نظیر وکالت در طلاق، تصنیف اموال یا هرمورد دیگری بین زوج و زوجه درنظر گرفته می‌شود. استفاده از این حقوق یا الزام طرف مقابل به ایفا شرط ضمن عقد درصلاحیت دادگاه خانواده است.

ازدواج مجدد

ازدواج مجدد به این معنی است که دادگاه با احراز شرایطی به مرد اجازه دهد تا باوجود همسر دائم با خانم دیگری ازدواج کند بدون آنکه همسر اول حق تقاضای طلاق داشته باشد.

جهیزیه

جهیزیه اموالی است که طبق عرف جامعه توسط زوجه تهیه می‌شود و برای استفاده در زندگی تهیه به منزل مشترک برده می شود. از نظر حقوقی، مالکیت آن متعلق به زن است و صرف قرار گرفتن در منزل مشترک باعث انتقال مالکیت به شوهر نمی‌شود.

در پاسخ به این سوال که استرداد جهیزیه در صلاحیت دادگاه صلح است یا خانواده، باید بگوییم که اگر ارزش بها جهیزیه تا حد نصاب یک میلیارد ریال باشد به دادگاه صلح ارجاع می‌شود و اگر ارزش مال بیشتر باشد مرجع صالح برای رسیدگی دادگاه خانواده خواهد بود.

صلاحیت دادگاه خانواده در مهریه

مهریه مالی است که به موجب عقد نکاح، زن مالک آن می‌شود و می‌تواند هر زمان که بخواهد آن را مطالبه کند، این حق با وقوع عقد برای زن ایجاد می‌شود و پرداخت آن بر عهده شوهر است.

کلیه اختلافات مربوط به مطالبه مهریه، پرداخت، میزان و سایر موراد مرتبط با مهریه در صلاحیت دادگاه خانواده است.

نفقه زوجه و اجرت امثل ایام زوجیت

نفقه زوجه دائم بر عهده مرد است که بدون نیاز به مطالبه از طرف زن باید پرداخت شود. اجرت المثل ایام زوجیت نیز حق مختص به زن است که تحت شرایطی قابل مطالبه است که شما می توانید به صورت کامل شرایط مربوط به آن را در مقالات اختصاصی سایت دادپویان حامی بخوانید.

تمکین و نشوز

زن مکلف است در محلی سکونت کند که مرد تعیین می نماید و به ایفای وظایف عام و خاص زوجیت خود اقدام کند که در عرف با عنوان تمکین شناخته شده است. درغیر این صورت حل اختلاف مربوط به الزام به تمکین با دادگاه خانواده است.

دادگاه خانواده برای طلاق، رجوع، فسخ و انفساخ نکاح، بذل مدت و انقضای آن

این موارد به انحلال عقد نکاح به طرق مختلف قانونی اشاره دارد که دعاوی ناشی از آن درصلاحیت دادگاه خانواده می‌باشد. به صورت کلی دعاوی اصل نکاح و طلاق در صلاحیت رسیدگی دادگاه خانواده است.

حضانت و ملاقات فرزند

حضانت فرزند از موضوعات مهم دعاوی خانواده است. حضانت به معنای نگهداری، تربیت و مراقبت از فرزند است که طبق قانون با توجه به مصلحت طفل و شرایط والدین تعیین می‌شود.

نسب

در پاسخ به این پرسش که اثبات نسب در صلاحیت کدام دادگاه است باید گفت که تعیین نسب و اختلاف در آن آثار حقوقی مختلفی به وجود می آورد که رسیدگی به اثبات آن یا نفی نسب بین دوشخص درصلاحیت دادگاه خانواده می‌باشد.

رشد و حجر و رفع آن 

این موارد ناظر به اهلیت انجام معامله و اعمال حقوقی است که اثبات یا نفی آن ممکن است محل اختلاف باشد.

ولایت قهری، قیمومت، امور مربوط به ناظر و امین اموال محجوران و وصایت درامور مربوط به آنان

از جمله امور مرتبط با حمایت از اشخاصی است که به دلیل صغر سن یا عدم توانایی قانونی در اداره امور مالی خود، نیاز به حمایت دارند.

نفقه اقارب

نفقه بستگان نسبی مطابق با قانون، درصورت وجود شرایط ذکر شده برعهده اشخاص متمول قرار می گیرد. الزام شخص به پرداخت نفقه در صلاحیت دادگاه خانواده است.

امور مربوط به غایب مفقود الاثر 

غایب مفقود الاثر شخصی است که از مدت غیبت او زمان زیادی گذشته است و از وی هیچ خبری نرسیده است. چنین شخصی درحقوق موضوعه دارای وضعیتی است که اثبات و احراز آن برعهده دادگاه خانواده می باشد.

سرپرستی کودکان بی سرپرست

سرپرستی کودکان بی‌سرپرست به معنای پذیرش مسئولیت نگهداری، تربیت و حمایت از کودکانی است که به دلایل قانونی فاقد سرپرست مؤثر هستند.

اهدای جنین

اهدای جنین روشی است که در آن جنین حاصل از لقاح خارج از رحم، با رعایت شرایط قانونی به زوجین نابارور منتقل می‌شود تا امکان فرزندآوری برای آنان فراهم شود. این موضوع در ایران بر اساس قانون نحوه اهدای جنین به زوجین نابارور مصوب ۱۳۸۲ و با اخذ مجوزهای قانونی از مراجع ذی‌صلاح و رعایت شرایط مقرر انجام می‌شود.

تطبیق جنسیت

تطبیق جنسیت به فرآیندی است که فرد با تشخیص پزشکی و طی مراحل قانونی، برای تطبیق وضعیت جسمی و هویتی خود اقدام می‌کند. در ایران، عمل تغییر جنسیت مستلزم تأیید پزشکی و اخذ مجوزهای لازم از مراجع قضایی است و پس از انجام مراحل قانونی و تطبیق جنسیت، امکان اصلاح اسناد هویتی مانند شناسنامه نیز وجود دارد.

تفیذ حکم و تصمیمات مراجع عالی اقلیت های دینی درخصوص احوال شخصیه اقلیت های دینی و مذهبی

به معنای بررسی و تأیید آرای صادرشده از سوی مراجع دینی اقلیت‌ها در موضوعاتی مانند ازدواج، طلاق و سایر مسائل مربوط به احوال شخصیه است. طبق قانون حمایت خانواده، دادگاه خانواده در حدود مقررات قانونی صلاحیت بررسی و تنفیذ این تصمیمات را دارد تا آثار حقوقی آن‌ها در نظام قضایی ایران به رسمیت شناخته شود.

تشکیلات دادگاه خانواده

دادگاه های خانواده درحوزه قضایی شهرستان تشکیل می شود اما بنابر صلاح دید رئیس قوه قضاییه درحوزه های قضایی بخش نیز ممکن است ایجاد گردد.

اگر در شهرستانی دادگاه خانواده تشکیل نشده باشد، دادگاه عمومی حقوقی به موضوع رسیدگی می نماید. جلسات رسیدگی باحضور یک قاضی به همراه قاضی مشاور زن تشکیل می گردد. طرح دعوی در دادگاه خانواده مستلزم تقدیم دادخواست است اما رعایت سایر تشریفات آئین دادرسی مدنی الزامی نیست. صلاحیت محلی دادگاه های خانواده لازم الرعایه می باشد با یک تفاوت که اگر خواهان زوجه باشد، می تواند دادخواست خود را در محل سکونت خود طرح کند.

اعتراض به رأی دادگاه خانواده

آرای صادره از دادگاه های بدوی خانواده در تمامی موارد قابل تجدیدنظر در دادگاه های تجدیدنظر استان می‌باشد. مهلت اعتراض برای افراد مقیم داخل ایران 20 روز و برای افراد مقیم خارج از ایران 2 ماه از تاریخ ابلاغ رأی می‌باشد.

رأی صادره درخصوص اصل نکاح و فسخ آن، طلاق، نسب، حجر و وقف اگر از دادگاه تجدیدنظر استان نیز صادر شده باشد، قابل فرجام خواهی در دیوان عالی کشور می باشد. مهلت اعتراض20 روز برای افراد مقیم ایران و 2 ماه برای افراد مقیم خارج از ایران از تاریخ قطعیت رأی بدوی یا صدور رأی از دادگاه تجدیدنظر استان می‌باشد.

کلام پایانی

در نهایت، دادگاه خانواده مرجع تخصصی رسیدگی به بخش مهمی از اختلافات و امور خانوادگی است و آشنایی با صلاحیت و روند رسیدگی آن، نقش مهمی در پیگیری صحیح حقوق افراد دارد. پیش از طرح دعوا یا اقدام قانونی، آگاهی از قوانین مربوط و در صورت پیچیدگی پرونده، استفاده از مشاوره حقوقی می‌تواند به تصمیم‌گیری دقیق‌تر و حفظ حقوق طرفین کمک کند.

دفتر حقوقی بین المللی دادپویان حامی با بیش از ۲۰ سال سابقه فعالیت و با بهره گیری از وکلای متبحر و با تجربه در این زمینه، آماده ارائه خدمات تخصصی حقوقی و مشاوره در این حوزه به شما عزیزان است.