موارد ابطال اجراییه چک| نحوه طرح دعوا و توقف عملیات اجرایی

در بسیاری از مواقع، افراد چکی را بابت ضمانت یا امانت نزد شخصی می سپارند و یا مبلغ چک را پرداخت می کنند اما لاشه چک را از دارنده دریافت نمی کنند و دارنده بدون اینکه حقی نسبت به آن چک داشته باشد، اقدام به برگشت زدن چک و درخواست صدور اجرائیه می کند. قانون‌گذار در چنین مواردی برای جلوگیری از تضییع حق صادرکنندگان چک، مسیری را پیش‌بینی کرده است به نام « دعوای ابطال اجراییه چک ».

 اگر چک شما بابت ضمانت بوده، امانتی بوده، یا شرطی در قرارداد داشته‌اید که انجام نشده است، و به درخواست دارنده، اجراییه صادر شده باشد، با استناد به ماده 23 قانون جدید صدور چک می توانید اجرائیه چک را باطل کنید.

در این مقاله، تمامی مراحلی را که از آن طریق می توانید عملیات اجرایی را متوقف نموده و با اثبات بی حقی دارنده نسبت به دریافت مبلغ چک از این گرفتاری رهایی یابید را به شما توضیح داده ایم.

جهت دریافت مشاوره حقوقی تخصصی (آنلاین، تلفنی، حضوری) از طریق شماره های زیر با ما در ارتباط باشید.

اجرائیه چک چیست؟

اجراییه سندی است که از طرف دادگاه یا اداره ثبت صادر می‌شود و به بدهکار دستور می‌دهد که ظرف ۱۰ روز بدهی خود را بپردازد، در غیر این صورت، اموال او (حساب بانکی، خودرو، ملک و…) بدون نیاز به هیچ جلسه دادگاهی، توقیف و به مزایده گذاشته می‌شود.

نکته:

تا قبل از تصویب قانون اصلاحی قانون صدور چک 97، درخواست صدور اجرائیه چک از اداره ثبت صورت می گرفت اما پس از تصویب قانون مذکور امکان درخواست اجرائیه از طریق دادگاه نیز امکان پذیر می باشد که در ادامه این مقاله توضیح خواهیم داد.

منظور از ابطال اجراییه چک چیست؟

ابطال اجرائیه چک به معنای این است که دارنده نسبت به دریافت وجه حقی ندارد و صدور دستور جهت اجرا نادرست بوده است. بنابراین با ارائه مدارک و مستندات می توانید بی حقی دارنده چک را اثبات نموده و از روند عملیات اجرا جلوگیری کنید.

بنابراین حتما به این نکته مهم توجه کنید که به صرف طرح دعوای ابطال اجرائیه، عملیات اجرایی متوقف نمی شود بلکه باید در دادخواست خود، توقیف عملیات اجرایی را درخواست کنید.

دلایل و موارد ابطال اجراییه چک

طبق قانون هر کسی نمی تواند دعوای ابطال اجرائیه چک را مطرح نماید و باید دلیل محکمه پسندی برای عدم استحقاق دارنده چک داشته باشید. دلایل و موارد قانونی برای ابطال اجرائیه چک به شرح ذیل می باشد:

1. ابطال اجرائیه به دلیل پرداخت: در صورتی که مبلغ چک پرداخت شده باشد. در برخی از مواقع صادرکننده مبلغ چک را پرداخت نموده اما اصل چک هنوز دست دارنده می باشد. در چنین حالتی با ارائه مدارک و مستندات که بتوان پرداخت وجه چک را ثابت نمود، می توان اجرائیه چک را ابطال نمود.
2. ابطال اجرائیه چک به علت فسخ معامله: در صورتی که چک بابت قرارداد یا معامله ای داده شده و آن قرارداد یا معامله فسخ یا ابطال شده نیز از جمله موارد ابطال اجرائیه می باشد.
3. ابطال اجرائیه چک ضمانتی: چنانچه پرداخت چک مشروط به انجام عمل یا تعهدی بوده و آن تعهد از سوی دارنده ایفا نشده باشد.
4. ابطال اجرائیه چک به دلیل جعلی بودن: اثبات جعلی بودن امضای صادرکننده نیز از دیگر مواردی است که می تواند منجر به ابطال اجرائیه شود. البته باید در این زمینه رایی وجود داشته باشد که جعل چک یا امضای صادرکننده را احراز نموده باشد.
5. ابطال اجرائیه چک سرقتی: اگر چک مفقود شده یا به سرقت رفته باشد و شخصی که آن را پیدا کرده یا دزدیده، اقدام به گرفتن اجرائیه کند، با ارائه گواهی مفقودی یا شکایت کیفری سرقت، می توان اجرائیه را باطل کرد.
6. ابطال اجرائیه چک امانی: اگر چک را به صورت امانت نزد کسی سپرده باشید و ایشان چک را برگشت زده و درخواست صدور اجرائیه کند، یکی دیگر از دلایل ابطال اجرائیه می باشد.

در صورتی که نسبت به صدور اجراییه چک اعتراض دارید یا قصد توقف عملیات اجرایی را دارید، مشخصات پرونده خود را از طریق فرم زیر ارسال نمایید. کارشناسان حقوقی دادپویان حامی پس از بررسی اولیه، جهت ارائه راهکار قانونی با شما تماس خواهند گرفت.

مراحل دعوای ابطال اجرائیه چک برگشتی

در صورتی که اجرائیه به شما ابلاغ شده باشد و یا با مسدودی حساب یا اموال متوجه صدور اجرائیه علیه خود شدید، برای ابطال اجرائیه در وهله اول توصیه می شود با وکیل متخصص بانکی مشورت های لازم را داشته باشید و طرح دعوا را به وکیل بسپارید.

اگر قصد دارید طرح دعوا را خودتان انجام دهید باید مراحل ذیل را طی کنید:

مرحله اول: تشخیص مرجع صادرکننده اجراییه

تشخیص اینکه اجرائیه از چه مرجعی صادر شده بسیار مهم است چرا که مسیر اعتراض به اجرائیه چک در هر کدام متفاوت است:

1. اجراییه از دادگاه صادر شده باشد: اگر روی برگه ابلاغیه نام دادگاه و شعبه قید شده است.
2. اجراییه از اداره ثبت صادر شده باشد: اگر از طرف اداره ثبت برای شما پیامک یا ابلاغیه آمده است.

مرحله دوم: آماده‌سازی مدارک و مستندات

قبل از مراجعه به دفتر خدمات قضایی و اقدام به ثبت دعوا،  باید «دلیل» خود را در دست داشته باشید. مدارکی مثل:

• اصل قرارداد (که نشان دهد چک بابت ضمانت یا امانت بوده).
• رسیدهای واریز بانکی یا فیش ‌های کارت ‌به‌کارت (برای اثبات پرداخت وجه).
• استشهادیه کتبی شهود (اگر شاهدی بر امانتی بودن چک دارید).
• گزارش پلیس یا مرجع قضایی (در صورت سرقت یا جعل چک).
• دادنامه ای قبلا صادر شده و ادعای شما را محرز تشخیص داده است.

مرحله سوم: ثبت دادخواست در دفاتر خدمات قضایی

شما باید به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کنید و دادخواستی با عنوان:

« ابطال اجراییه شماره ………. موضوع پرونده شماره …. به انضمام درخواست توقیف عملیات اجرایی»

مرحله چهارم: واریز خسارت احتمالی (در صورت نیاز)

پس از ارجاع پرونده به شعبه، قاضی مدارک شما را بررسی می‌کند. اگر مدارک شما (مثل قرارداد کتبی) بسیار قوی باشد، قاضی بدون گرفتن تامین، دستور توقیف عملیات را صادر می‌کند. اما اگر مدارک شما نیاز به بررسی بیشتر داشته باشد، قاضی از شما می‌خواهد مبلغی را به عنوان خسارت احتمالی، به صندوق دادگستری واریز کنید تا دستور توقیف عملیات اجرایی را صادر کند.

مرحله پنجم: شرکت در جلسه رسیدگی و صدور رای

در این مرحله، دادگاه جلسه‌ای را تعیین می‌کند و از طرف مقابل (دارنده چک) هم دعوت می‌کند تا توضیحات خود را ارائه دهد. در نهایت:

• اگر قاضی حق را به شما بدهد، حکم بر ابطال اجراییه صادر می‌شود. در صورت قطعی شدن این حکم، اموال توقیف شده آزاد می شود و پرونده اجرایی مختومه می گردد.
• اگر ادعای شما رد شود، عملیات اجرایی ادامه می‌یابد و مبلغ خسارت احتمالی که واریز کرده بودید، بابت جبران ضرر به طرف مقابل داده می‌شود.

بیشتر بخوانید: چگونه چک برگشتی را پاس کنیم؟

درخواست توقف عملیات اجرایی در ابطال اجرائیه چک

طبق ماده 23 قانون صدور چک و ماده 5 قانون اصلاح بعضی از مواد قانون ثبت و قانون دفاتر اسناد رسمی (برای اجرائیه های ثبتی)، طرح دعوای ابطال اجرائیه چک مانع از جریان عملیات اجرایی نمی شود. مگر اینکه همزمان با طرح این دعوا، توقف عملیات اجرایی نیز درخواست شود.

در صورت مطرح نمودن این درخواست، قاضی پرونده پس از مطالعه دادخواست، دو حالت را در نظر می‌گیرد:

• حالت اول (بدون نیاز به اخذ تامین): اگر ادعای شما مستند به سند رسمی باشد یا قاضی دلائل ارائه شده را محکم بداند (مثلاً حکمی از دادگاه دیگری داشته باشید که ثابت کند چک بابت کلاهبرداری بوده یا لاشه چک قبلاً باطل شده است)، قاضی بدون دریافت خسارت احتمالی، دستور توقف عملیات را صادر می‌کند.
• حالت دوم (با واریز خسارت احتمالی): در اکثر موارد، به علت عدم احراز حقانیت خواهان قبل از جلسه رسیدگی، طبق ماده ۲۳ قانون صدور چک، قاضی برای موافقت با درخواست، از شما می‌خواهد مبلغی را به عنوان «خسارت احتمالی» به صندوق دادگستری واریز کنید. این مبلغ برای این است که اگر در آینده ثابت شد ادعای شما واهی بوده، خسارات طرف مقابل از آن پرداخت شود.

بیشتر بخوانید: توقف عملیات اجرایی ثبت و مراحل درخواست آن

پس از واریز خسارت احتمالی، قاضی دستور توقیف عملیات اجرایی را صادر و طی نامه رسمی به واحد اجرای احکام یا اداره ثبت دستور توقف عملیات اجرایی داده می شود. لذا هیچ مالی از شما به مزایده گذاشته نمی‌شود و اگر حسابی مسدود شده باشد، در همان وضعیت باقی می‌ماند اما پولی از آن برداشت نمی‌شود. تا زمانی که دادگاه رای نهایی را درباره ابطال اجرائیه چک صادر کند.

مطالعه بیشتر: استرداد لاشه چک

مدارک مورد نیاز برای ابطال اجرائیه چک

همانگونه که گفته شد برای طرح دعوای ابطال اجرائیه چک نیاز به پیوست مدارک و مستندات به دادخواست می باشد. این مدارک عبارتند از:

• اجرائیه ثبتی و یا اجرائیه دادگاه
• مدارک هویتی خواهان
• مدارکی که جهت اثبات بی حقی دارنده چک وجود دارد از جمله رای دادگاه کیفری و یا مدارک پرداختی مبلغ چک و یا صورتجلسه یا رایی که نشان از فسخ معامله یا قرارداد باشد.
• وکالتنامه وکیل در صورتی که دعوا توسط وکیل مطرح می شود.

ابطال اجرائیه چک مالی است یا غیرمالی؟

برای تعیین هزینه ابطال اجرائیه چک در وهله باید مشخص نمود ابطال اجرائیه چک مالی است یا غیر مالی؟

به این سوال در نظریه مشورتی شماره 7/1402/236 مورخ 17/4/1402 پاسخ داده شده است. طبق این نظریه مشورتی، مشخص نمودن مالی یا غیرمالی بودن دعاوی بر اساس آثار و نتایج حاصله از آن صورت می گیرد. لذا ابطال اجرائیه چک جنبه مالی ندارد چرا که به معنای نفی مالکیت یا منتفی شدن تعهد نیست.

مرجع صالح رسیدگی به دعوای ابطال اجراییه چک برگشتی

در صورتی که دعوا نسبت به ابطال اجرائیه ثبتی باشد، مرجع صالح رسیدگی دادگاه محل وقوع دفترخانه صادرکننده اجرائیه است. اما اگر ابطال اجرائیه چکی موضوع دعوا باشد که از طریق دادگاه صادر گردیده، دادگاهی  که اجرائیه را صادر کرده صالح برای ابطال اجرائیه چک می باشد.

مطالعه بیشتر: خسارت تاخیر تادیه چک بعد از پنج سال

مهلت اعتراض به اجراییه چک

اعتراض به اجرائیه چک دارای مهلت نمی باشد اما با توجه به اینکه پس از 10 روز از تاریخ ابلاغ اجرائیه، پرونده برای شروع عملیات اجرایی به واحد اجرای احکام ارسال می شود، بهتر این است به محض ابلاغف اقدام به طرح دعوا نمائید تا از توقیف اموال و مسدودی حساب ها جلوگیری نمائید.

ابطال اجرائیه چک صیادی

ابطال اجرائیه چک صیادی در ماده 23 قانون اصلاحی قانون صدور چک مصوب 1397 پیش بینی شده است. اما تفاوتی بین ابطال اجرائیه چک صیادی با چک های عادی وجود ندارد. در صورتی که صادرکننده چک صیادی نسبت به اجرائیه صادره از دادگاه یا اجرای ثبت اعتراض داشته باشد می تواند از طریق مراجع قضایی دعوای ابطال اجرائیه چک را مطرح کند.

ابطال اجرائیه چک غیر صیادی

ابطال اجرائیه چک غیر صیادی یا همان ابطال چک های قدیمی، برای لغو و بی اثر نمودن اجرائیه صادره از سوی اداره ثبت می باشد. همانگونه که اشاره نمودیم اجرائیه چک از طریق دادگاه بعد از سال 97 و صرفا در خصوص چک های صیادی امکان پذیر بود. در صورتی که دارنده چک برگشتی غیرصیادی بخواهد اقدام به صدور اجرائیه نماید باید از طریق اداره ثبت اقدام کند.

ابطال اجرائیه غیر صیادی مستند به ماده 1 قانون اصلاح بعضی از مواد قانون ثبت و دفاتر اسناد رسمی صورت می گیرد و در واقع موضوع ابطال اجراییه ثبتی است.

نحوه دفاع در دعوای ابطال اجراییه چک

اصل بر این است که وجود چک در دست دارنده به معنای مدیون بودن صادرکننده است بنابراین در دعوای ابطال اجرائیه چک صادر کننده باید اثبات کند که بدهکار نمی باشد. بنابراین برای دفاع در دعوای ابطال اجرائیه چک می توانید از روش های ذیل بهره ببرید:

1. به طور معمول چک یا بابت خرید کالا صادر می شود، یا قرض، یا ضمانت و یا قرارداد کاری. بنابراین صادرکننده باید ثابت کند آن دلیلی که بخاطرش چک را داده‌اید، دیگر وجود ندارد. مثلاً اگر چک بابت خرید دستگاهی بوده که هرگز تحویل داده نشده، با ارائه قرارداد و اثبات عدم تحویل، منشأ چک را باطل کنید. وقتی منشأ از بین برود، اجراییه هم باید باطل شود.
2. استفاده از امانی بودن یا ضمانت، رایج ‌ترین راه دفاع است. اگر در متن چک کلمه «بابت ضمانت» قید نشده باشد، دفاع پیچیده خواهد شد. در این حالت، از پیامک‌ ها، واتس‌اپ، ایمیل ‌ها یا شاهدانی که هنگام تحویل چک حضور داشتند استفاده کنید. اگر بتوانید ثابت کنید این چک برای پرداخت بدهی یا دین نبوده و فقط برای تضمین نزد طرف مقابل مانده، قاضی حکم به ابطال اجراییه می‌دهد.
3. گاهی صادرکننده مبلغ چک را پرداخت نموده اما لاشه چک را پس نگرفته‌ است. در این حالت، تمام فیش ‌های واریزی را جمع‌آوری کنید. اگر مبلغ واریزی با مبلغ چک یکی است، این یک اماره (نشانه) قوی است. حتی اگر مبالغ خرد خرد واریز شده، جدولی تهیه کنید و به قاضی نشان دهید که مجموع این واریزی ‌ها بابت همان چک بوده است.
4.  ایرادات شکلی نسبت به اجرائیه یکی از راه های دفاع در این پرونده است. بررسی کنید که آیا گواهینامه عدم پرداخت «کد رهگیری» دارد؟ آیا اجراییه دقیقاً طبق مبلغ گواهینامه صادر شده؟ اگر چک صیادی است، آیا در سامانه ثبت شده؟ هرگونه نقص در ثبت سامانه صیاد یا نقص در برگه بانک، می‌تواند منجر به ابطال اجراییه شود.
5. ادعای جعل نسبت به چکی که در دست دارنده است. اگر امضا متعلق به شما نیست یا عدد چک تغییر کرده است، بلافاصله درخواست «کارشناسی خط و امضا» بدهید. در این موارد، دادگاه پرونده را به کارشناس رسمی دادگستری ارجاع می‌دهد. اگر کارشناس تایید کند که چک دستکاری شده، اجراییه باطل می‌شود.
6. استناد به تهاتر، اگر شما هم از طرف مقابل طلبی دارید (مثلاً او هم به شما بدهکار است)، می‌توانید به دادگاه اعلام کنید که طلب او با طلب شما «تهاتر» (صاف) شده است. در این صورت، دیگر دینی وجود ندارد که بخاطر آن اجراییه اجرا شود.

ابطال گواهی عدم پرداخت چک

گواهی عدم پرداخت در واقع گزارش بانک است که دلیل عدم پرداخت در آن قید می گردد. حال اگر این گزارش اشتباه باشد، می توان آن را ابطال نمود.

از جمله موارد ابطال گواهی عدم پرداخت به شرح ذیل می باشد:

صدور گواهی عدم پرداخت پیش از سررسید (خلاف ماده ۳)

مطابق ماده ۳ قانون صدور چک، چک باید در تاریخ سررسید یا پس از آن ارائه شود. چنانچه بانک به اشتباه یا به درخواست دارنده، پیش از رسیدن تاریخ مندرج در متن چک، اقدام به صدور گواهی عدم پرداخت نماید، این گواهی به دلیل مخالفت با قوانین آمره، باطل و فاقد آثار حقوقی است.

وجود وجه در حساب و اشتباه در عملکرد بانک

در صورتی که صادرکننده اثبات نماید در لحظه ارائه چک به بانک (ساعت و دقیقه مندرج در گواهی)، معادل مبلغ چک در حساب وی «وجه قابل برداشت» وجود داشته، اما بانک به دلایلی نظیر:

• اشتباه در محاسبه موجودی توسط متصدی یا سیستم.
• مسدود بودن غیرقانونی حساب توسط بانک (بدون حکم قضایی).
• عدم انتقال وجه از حساب پشتیبان (در صورت وجود قرارداد فی‌مابین). اقدام به صدور گواهی نموده باشد، این گواهی به دلیل خلاف واقع بودن، قابل ابطال است.

عدم رعایت تشریفات ماده ۱۴ قانون صدور چک

اگر صادرکننده یا ذینفع مطابق ماده ۱۴، دستور عدم پرداخت را به صورت کتبی به بانک ابلاغ کرده باشد (به ادعای مفقودی، سرقت، جعل، کلاهبرداری و …)، بانک مکلف است گواهی عدم پرداخت را با ذکر علت مذکور در ماده ۱۴ صادر کند. اگر بانک بدون توجه به دستور عدم پرداختِ قانونی، گواهی را با عنوان «کسر موجودی» صادر نماید، این گواهی به جهت تغییر در ماهیت حقوقی و آثار بعدی (نظیر محرومیت‌های بانکی)، قابل ابطال و اصلاح است.

صدور گواهی عدم پرداخت برای چک‌های فاقد اعتبار (صیادی ثبت نشده)

در خصوص چک‌های صیادی جدید (بنفش‌رنگ)، مطابق تبصره یک ماده ۲۱ مکرر، چک‌ هایی که در سامانه صیاد ثبت نشده باشند، مشمول قانون صدور چک نبوده و صرفاً یک سند مدنی هستند. اگر بانکی برای چکی که در سامانه ثبت نشده، گواهی عدم پرداختِ مشمول قانون چک صادر کند، این عمل خلاف قانون بوده و گواهی مذکور به عنوان «گواهی عدم پرداختِ قانون چک» قابل ابطال است.

مغایرت در مندرجات (نقص شکلی)

چنانچه بین مندرجات چک و اطلاعات مندرج در گواهی عدم پرداخت (نظیر مبلغ، شماره چک، یا مشخصات صادرکننده) مغایرت فاحش وجود داشته باشد، به نحوی که هویت چکِ موضوع گواهی زیر سوال برود، گواهی مذکور اعتبار قانونی نخواهد داشت.

نکته مهم: در دادخواست ابطال گواهی عدم پرداخت، حتماً بانک محال‌علیه را به عنوان یکی از خواندگان طرف دعوا قرار دهید. همچنین، اگر گواهی عدم پرداخت منجر به ثبت سوءاثر در سامانه بانک مرکزی شده است، خواسته رفع سوءاثر از چک را هم‌زمان با ابطال گواهی مطرح نمایید.

نمونه دادخواست ابطال اجراییه چک از دادگاه

سخن پایانی

در نهایت می توان گفت ابطال اجرائیه چک دعوایی است که می توان از آن طریق بی حقی دارنده نسبت به مطالبه مبلغ چک را اثبات نمود و از طرف دیگر از ادامه روند اجرا نیز جلوگیری کرد. اگر اجرائیه از طریق دادگاه صادر شده باشد، باید دعوا را در همان دادگاه مطرح کرد و اگر از طریق اجرای ثبت صادر شده باشد باید به دادگاهی که دفترخانه صادرکننده اجرائیه است مراجعه نمود. همچنین درست است که این دعوا دارای مهلت نیست اما با توجه به اینکه در صورت ادامه عملیات اجرا و وصول مبلغ چک از طریق توقیف اموال، بازگرداندن وضعیت به حال سابق کمی دشوار خواهد شد.

با اخذ مشاوره از وکلای با تجربه و دارای تخصص می توانید در کمترین زمان از اجرای اجرائیه چک جلوگیری نمائید. دفتر حقوقی بین المللی دادپویان حامی با بیش از 20 سابقه فعالیت در حوزه دعاوی تجاری آماده ارائه خدمات حقوقی تخصصی خویش به شما عزیزان می باشد. جهت بهره مندی از خدمات حقوقی این مجموعه می توانید با شماره های مندرج در وب سایت با ما در تماس باشید.