مطالبه نفقه فرزند

نفقه فرزند، به عنوان یکی از تکالیف قانونی والدین، در دعاوی خانواده از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در شرایطی که زوجین دچار اختلاف شده یا در فرآیند طلاق هستند، تضییع حقوق معیشتی فرزندان می‌تواند آسیب‌های جبران‌ناپذیری را به همراه داشته باشد. قانون‌گذار در نظام حقوقی ایران، مسیرهای متفاوتی اعم از «اقامه دعوی حقوقی» جهت مطالبه و «شکایت کیفری» با عنوان جرم «ترک انفاق» را برای احقاق این حق پیش‌بینی کرده است.

شناخت دقیق رویه قضایی و آگاهی از ادله اثبات دعوی در این پرونده‌ها، برای دستیابی به نتیجه مطلوب ضروری است. در این نوشتار، قصد داریم ضمن تبیین تفاوت‌های کلیدی میان مسیرهای حقوقی و کیفری مطالبه نفقه فرزند، راهکارهای مؤثر جهت استیفای حقوق قانونی ایشان را با تکیه بر قوانین به‌روز کشور بررسی نماییم.

مطالبه نفقه فرزند از سوی چه کسی قابل طرح است؟

قانون گذار در ماده6 قانون حمایت خانواده مصوب 1391، حق اقامه دعوی برای مطالبه نفقه طفل یا محجور را برای مادر و هر  شخصی که حضانت طفل یا نگهداری شخص محجور را به اقتضاء ضرورت برعهده دارد، قرار داده است.

مطالبه نفقه فرزند توسط مادر

مطابق با قانون حمایت خانواده “مادر یا هر شخصی که حضانت یا نگهداری  شخص محجور  یعنی شخص “نابالغ” را بر عهده دارد، حق اقامه دعوی برای مطالبه نفقه طفل یا محجور را نیز دارد…” در واقع مادر به عنوان نماینده قانونی از ناحیه فرزند غیر بالغش دعوای مطالبه نفقه  را برای دستیابی راحت تر طفلش به حق و حقوقش مطرح می کند که می بایست مصلحت طفل در این خصوص  رعایت شود.

مطالبه نفقه فرزند بالغ توسط مادر

نفقه فرزندان بالغ باید توسط خود فرزندان مطالبه شود و مادر صلاحیت اقامه دعوی مطالبه نفقه فرزندان بالغ را ندارد. به عنوان مثال دختر 13 ساله چون بالای 9 سال سن دارد، از نظر قانون بالغ محسوب می شود و  می بایست شخصا جهت دریافت نفقه خود علیه پدرش اقامه دعوای مطالبه نفقه کند و مادر در دعوای مطالب نفقه ی او سمت قانونی و شرعی ندارد.

چه کسی مسئول پرداخت نفقه فرزند است؟

بنا به ماده ۱۱۹۹ قانون مدنی، نفقه فرزند برعهده پدر است و فرقی ندارد که فرزند با پدر زندگی می‌کند یا با مادر. بلکه پدر در هر صورت ملزم به انفاق می‌باشد اگر پدر فوت شده باشد یا توانایی پرداخت را نداشته باشد، جد پدری (پدر پدری) مسئول پرداخت است درصورت نبودن پدر و اجداد پدری و یا عدم توانایی آنها در پرداخت، نفقه برعهده مادر است.

اما اگر مادر هم در قید حیات نباشد و یا توانایی پرداخت انفاق را نداشته باشد با رعایت درجه نزدیکی(اقرب فالاقرب) به عهده اجداد و جدات مادری و جدات پدری واجب النفقه است و اگر تنها یکی از آنها در قید حیات باشد و قادر به انفاق باشد همه نفقه به عهده او خواهد بود. اما اگر هر سه نفر یا دو نفر از آنان زنده و یا قادر به پرداخت نفقه باشند و از حیث درجه نزدیکی مساوی باشند نفقه را باید به قسمت متساوی بپردازند.

نفقه فرزند شامل چه چیزهایی می شود؟

مطابق با قانون مدنی کشورمان نفقه عبارت است از مسکن، پوشاک، غذا، اثاث زندگی و … با در نظر گرفتن درجه ی توان مالی پرداخت کننده‌ی نفقه.

نفقه در واقع چیزی است که مطابق با عرف، برای گذران زندگی شخص لازم است. مانند هزینه درمان، هزینه تحصیل و …   به عبارتی هر نیاز متعارفی را می توان جزء نفقه ی فرزند محسوب نمود.

نفقه فرزند بعد از طلاق

مطابق با ماده 1199 قانون مدنی نفقه اولاد بر عهده پدر است. این حکم قانونی به صورت مطلق پرداخت نفقه اولاد را اصولاً بر عهده پدر قرار داده است. بنابراین حتی اگر طلاق هم رخ دهد باز هم پدر مکلف به پرداخت نفقه فرزندان می باشد و این حکم تفاوتی با قبل از جدایی زن و شوهر ندارد.

زماني‌كه به ‌دليل وقوع اختلاف و جدايي بين والدين، فرزند نزد مادر زندگي مي‌كند نظر برخی قضات بر این است که اگر فرزند صغیر تحت حضانت مادر باشد مادر مي‌تواند براي مطالبه نفقه فرزند خود، به طرفيت پدر فرزند طرح دعوي نمايد.

در این جا بنا به نظريه شماره 9569/7 مورخ 16/12/85 اداره حقوقي قوه قضاييه “درصورتي‌كه مادر به موجب حكم دادگاه حضانت اطفال صغير خود را تحصيل نكرده نمي‌تواند از بابت فرزندانش دعوي مطالبه نفقه آنان را طرح نماید و فقط مي‌تواند در مقام اعلام كننده ترك انفاق برای فرزند قرار گیرد مرجع قضايي پس از احراز مطلب، مبادرت به تعيين قيم موقت طبق ماده 72 قانون آيين دادرسي دادگاه‌هاي عمومي و انقلاب در امور كيفري مي‌نمايد، درصورت لزوم مادر می تواند به عنوان قيم موقت براي مطالبه نفقه دادخواست بدهد”.

نفقه فرزند بر چه اساسی تعیین می شود؟

بنا به ماده 1197 قانون مدنی، شرط استحقاق نفقه برای فرزند این است که فرزند ندار بوده و نتواند به وسیله اشتغال وسایل معیشت خود را فراهم نماید. بنا به عرف جامعه فرزند دختر در صورتی که اشتغالی به شغلی نداشته و از استقلال مالی برخوردار نباشد تا زمان ازدواج و فرزند پسر پس از رسیدن به سن 18 سالگی، در صورتی که توانایی کار کردن نداشته باشد نفقه آن ها بر عهده پدر است.

آیا نفقه معوقه فرزند قابل مطالبه است؟

در پاسخ به این سوال باید عنوان کرد که نفقه فرزند به گذشته تعلق نمی‌گیرد. بنا به ماده 1206 قانون مدنی، نفقه گذشته فرزند قابلیت مطالبه ندارد و مطالبه ناظر به نفقه آینده است. چنانچه پدر نفقه فرزند خود را پرداخت ننماید نمی‌توان نفقه معوقه را از او گرفت.

برخلاف نفقه همسر، نفقه فرزند برای آینده است و با تقدیم دادخواست مطالبه نفقه فرزند، با صدور رای الزام به پرداخت نفقه از سوی دادگاه، پرداخت نفقه فرزند از تاریخ تقدیم دادخواست به بعد ملاک قرار می‌گیرد.

نفقه فرزند در صورت حضانت مادر

نفقه فرزند در هر صورت قانونا بر عهده ی پدر می باشد حتی در حالتیکه حضانت او بر عهده مادر باشد. در صورتی که پدر فوت کند یا توان پرداخت نفقه را نداشته باشد،  نفقه فرزند بر عهده جد پدری  است حتی در صورتیکه حضانت با مادر باشد و اگر اجداد پدری هم نباشند یا قادر به پرداخت نفقه نباشند، بر عهده ی مادر است. اگر مادر هم قادر به انفاق نباشد، بر عهده ی اجداد و جدات مادری  و جدات پدری فرزند می باشد که نفقه ی او را پرداخت کنند.

آیا اشخاص زیر 18 سال می توانند دعوای مطالبه نفقه اقامه کنند؟

بنا به تبصره 2 ماده 1210 قانون مدنی، مال صغیر را در صورتی که بالغ باشد و رشد او ثابت شده باشد می توان به او داد. همچنین بنا به رأي وحدت رويه شماره 30-3/10/64 هيأت عمومي ديوان عالي كشور که دخالت صغير در امور مالي مربوط به خود را بعد از رسيدن به سن بلوغ (15 سال) مستلزم اثبات رشد قرار داده است، بنابراین طرح دعوا از جانب صغير پس از رسيدن به سن بلوغ و با اثبات رشد امکان پذیر است.

ترک انفاق فرزند

مطابق ماده 53 قانون حمایت خانواده هر کس با داشتن استطاعت مالی از پرداخت نفقه اشخاص واجب النفقه خود امتناع کند، به حبس تعزیری بیش از 6 ماه تا 2 سال حبس محکوم می شود. تعقیب کیفری منوط به شکایت شاکی خصوصی است.

فرزندان می توانند با استناد به این ماده قانونی که عدم پرداخت نفقه را جرم انگاری نموده است، از پدر خود به عنوان مسئول پرداخت نفقه با طرح شکوائیه “ترک انفاق” در مراجع کیفری شکایت کنند. درصورتیکه در دادسرا به عنوان مرجع تحقیقات مقدماتی، توانایی مالی پدر برای پرداخت نفقه به اثبات برسد، پرونده با صدور قرار جلب به دادرسی به دادگاه کیفری برای صدور رای نهایی ارسال خواهد شد. در صورتیکه در دادگاه کیفری هم استطاعت مالی پدر به اثبات برسد، او به علت عدم پرداخت نفقه به حبس تعزیری بیش از 6 ماه تا 2 سال محکوم خواهد شد.

لازم به ذکر است در صورت گذشت فرزند از شکایت، تعقیب جزایی یا اجرای مجازات در هر مرحله ای که باشد متوقف خواهد شد.

نظريه مشورتي شماره 7147/7 مورخ 28/9/1383 اداره حقوقي قوه قضاييه در خصوص مطالبه کیفری نفقه فرزند:

مرجع قضايي بايد براي شخص محجور مستنداً به ماده 72 قانون آيين دادرسي‌كيفري 1378 قيم موقت تعيين نمايد تا مشاراليه مبادرت به اعلام شكايت‌كيفري عليه مستنكف از پرداخت نفقه بنمايد. چنان‌چه حضانت به مادر محول شده باشد، مشاراليها حق شكايت كيفري هم دارد و لزومي به اين‌كه مادر به سمت قيم موقت تعيين شود ندارد.

دادگاه صالح برای مطالبه نفقه فرزند

مطابق با ماده 12 قانون شوراهای حل اختلاف مصوب 1402، دعاوی مالی تا نصاب یک میلیارد ریال در صلاحیت دادگاه‌های صلح می باشد. بدین ترتیب در دعوای مطالبه نفقه فرزند در صورتیکه نفقه ی او تا 100 میلیون تومان باشد، دادگاه صلح محل اقامت خوانده (یعنی پرداخت کننده نفقه که غالبا پدر او می‌باشد) به دعوای مطالبه نفقه رسیدگی می‌نماید و در صورتیکه بالای 100میلیون تومان نفقه درخواستی او باشد، در صلاحیت دادگاه خانواده محل اقامت خوانده خواهد بود.

اعتراض به نفقه فرزند

در صورتیکه فرزند به میزان نفقه ی تعیین شده از ناحیه کارشناس معترض باشد یا مادر یا زمانیکه به نمایندگی قانونی از ناحیه فرزند نابالغ خود دعوای مطالبه نفقه او را مطرح نموده است و به نظر کارشناس نفقه اعتراض دارد، می تواند قانونا ظرف یک هفته از تاریخ ابلاغ نظریه کارشناس، به نظر او اعتراض نماید و دادگاه هم در صورتیکه نظر کارشناس را مطابق با اوضاع و احوال مورد کارشناسی یعنی وضعیت فرزند نظیر هزینه های تحصیل، هزینه های بهداشت و درمان، هزینه های رفت و آمد و … او نداند، به نظریه کارشناس ترتیب اثر نخواهد داد و موضوع را به هیئت کارشناسان رسمی که معمولا سه نفر هستند برای اظهارنظر ارجاع خواهد داد.

مدارک و مستندات لازم برای اعتراض نفقه ی فرزند شامل مستندات مالی و فاکتورهای هزینه های ثابت روزانه و ماهانه فرزند و شامل مدارک صورت وضعیت مالی شخص پرداخت کننده نفقه که غالبا پدر او می باشد، شامل درآمد و دارایی‌های او، حقوق و مزایای شغلی ماهیانه او، پرینت حسابهای بانکی او و … خواهد بود.

دادگاه در صورت پذیرش ادله و مستندات شخص معترض، با رد نظریه کارشناسی قبلی و ارجاع موضوع به هیئت 3 نفره کارشناسی و هم چنین با استعلام از بانک، اداره ثبت اسناد و املاک، و راهور ناجا برای بررسی وضعیت مالی پدر، رای به تعدیل مبلغ نفقه فرزند خواهد داد.

سخن پایانی

شناخت راه‌های قانونی مطالبه نفقه فرزند همچون مطالبه نفقه حقوقی و کیفری زن که یکی از امور مهم در دعاوی خانواده بخصوص دعوای طلاق به شمار می آیند حائز اهمیت است. بنابراین جهت احقاق حقوق خواهان، دعوای مذکور می بایست به درستی و با اطلاع از قوانین و مقررات به روز کشور مطرح و اثبات گردد.

وکلای دفتر حقوقی بین المللی دادپویان حامی با بیش از ده سال سابقه فعالیت در این راستا حاضر به ارائه مشاوره حقوقی و ارائه راهکارهای قانونی موجود و پذیرش هر نوع دعاویی در زمینه می باشند. در صورت نیاز به دریافت هرگونه مشاوره و یا پیگیری دعاوی خود  از طریق  وکیل خانواده می‌توانید با موسسه تماس حاصل فرمایید.