مطالبه نفقه به صورت حقوقی و کیفری | نحوه درخواست و تفاوت آن‌ها

نفقه نوعی حق مالی است که قانون گذار در عقد دائم برای زن با توجه به وضعیت او پیش بینی نموده است که به موجب آن زن می تواند با استنکاف مرد از پرداخت نفقه، از طریق مراجع قضایی برای مطالبه نفقه حقوقی و کیفری اقدام نماید و مرد را تحت تعقیب قرار دهد.

مقاله حاضر به نحوه مطالبه نفقه در مراجع حقوقی و کیفری و مدارک مورد نیاز برای مطالبه نفقه زن و هم چنین شرایط استحقاق نفقه در صورت انحلال عقد نکاح می‌پردازد.

نحوه مطالبه نفقه حقوقی و کیفری

زن می‌تواند برای نفقه ی خود به دو صورت حقوقی و کیفری اقدام کند که نحوه ی مطالبه هر کدام با توجه به اینکه نفقه ی ایام گذشته و به اصطلاح نفقه ی معوقه باشد و یا نفقه ی زمان حال باشد در مرجع قضایی متفاوت مطرح می‌شود که در زیر به تفکیک توضیح داده شده است:

• دادخواست نفقه

چنانچه زنی بخواهد نفقه ایام گذشته خود را طلب کند، فقط با ارایه دادخواست حقوقی می‌تواند آن را دریافت کند. در این صورت زوجه پس از تنظیم دادخواست و قید خواسته خود در آن می تواند با ابطال تمبر با توجه به مبلغ نفقه مورد مطالبه که اگر تا صد میلیون تومان باشد به دادگاه صلح و اگر بیش از صد میلیون تومان بود به دادگاه خانواده مراجعه و دادخواست خود را تقدیم نماید.  همچنین وی می‌تواند در دادخواست خود هزینه دادرسی را مطالبه نماید.

• شکایت کیفری نفقه

اما طریق دیگر که زن می‌تواند برای مطالبه نفقه خود اقدام نماید شکایت کیفری برای نفقه است و آن در صورتی است که نفقه حال باشد. در این صورت زن می‌تواند با مراجعه به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی شکایت خود را مبنی بر ترک عمدی انفاق از سوی زوج را با وجود استطاعت مالی ثبت نماید تا به شکایت وی رسیدگی ‌شود.

در نهایت با حکم محکومیت به پرداخت نفقه، مرد ملزم و محکوم به پرداخت خواهد شد. با وجود تمکین زن، در صورت عدم استطاعت مرد و نداشتن توان مالی برای پرداخت، زن صرفا می تواند از طریق حقوقی اقدام نماید.

مطالعه بیشتر: نفقه فرزند بعد از طلاق

ضمانت اجرای عدم پرداخت نفقه

در صورتیکه مرد نفقه ی همسر خود را پرداخت نکند، با ضمانت اجراهای حقوقی و کیفری مواجه می شود. مطابق ماده 1111 قانون مدنی زن می تواند در مرجع حقوقی یعنی دادگاه صلح یا دادگاه عمومی حقوقی محل اقامت مرد با طرح دعوای مطالبه نفقه و عدم پرداخت آن توسط مرد، اقدام به توقیف اموال مرد و در صورت نداشتن مال یا امتناع مرد از پرداخت، صدور حکم جلب او را از اجرای احکام دادگاه تقاضا کند.

• ضمانت اجرای حقوقی

ضمانت اجرای حقوقی که قانون گذار برای نپرداختن نفقه زن پیش بینی نموده است یکی ماده 1111 قانون مدنی می‌باشد که بنا به آن، زن می‌تواند در صورت استنکاف شوهر از دادن نفقه، به محکمه مراجعه نماید تا محکمه میزان نفقه را معین و شوهر را به دادن آن محکوم نماید.

دیگری ماده 1129 قانون مدنی می باشد که بیان می دارد در صورت استنکاف مرد از پرداخت نفقه زن قانوناً این حق را خواهد داشت، که برای طرح دعوای طلاق به علت عدم پرداخت نفقه اقدام نماید و در نهایت، قاضی شوهر را اجبار به دادن طلاق می نماید.

• ضمانت اجرای کیفری (شکایت ترک انفاق کیفری)

علاوه بر ضمانت اجرای حقوقی که قانون گذار برای نپرداختن نفقه زن پیش بینی نموده است ضمانت اجرای کیفری نیز پیش بینی شده است که در ماده 53 قانون حمایت خانواده بیان شده است.

مطابق با این ماده “هرکس با داشتن استطاعت مالی نفقه زن خود را در صورت تمکین او ندهد یا از تأدیه نفقه سایر اشخاص واجب النفقه امتناع کند، به حبس تعزیری بیش از 3 ماه تا 1 سال محکوم می شود. تعقیب کیفری منوط به شکایت شاکی خصوصی است و در صورت گذشت وی از شکایت، در هر زمان تعقیب جزایی یا اجرای مجازات موقوف می شود”. لازم به ذکر است جرم ترک انفاق به صورت متعدد قابل شکایت است.

در چه صورت نفقه به زن تعلق نمی گیرد؟

در صورتی که طلاق در حال نشوز زن یعنی تخلف زن از ایفای وظایف زناشویی واقع شود در این حالت او مستحق نفقه نخواهد بود.  البته زن در مواردی مانند نامناسب بودن محل سکونت زن، بیماری زن یا بیماری واگیردار مرد، خوف از ضرر جسمی، شرافتی، جانی و مالی و… می تواند از شوهرخود تمکین نکند که در این موارد زن ناشزه محسوب نشده و نفقه به وی تعلق می گیرد.

بنابراین بنا به ماده 1108 قانون مدنی، زن با امتناع از تمکین بدون مانع مشروع از انجام وظایف زوجیت، از دریافت نفقه محروم می شود.

وضعیت نفقه زن بعد از انحلال عقد نکاح

در صورتیکه عقد ازدواج منحل شود، بسته به اینکه علت انحلال عقد طلاق باشد یا فسخ نکاح یا فوت زوج باشد، در تعلق نفقه به زن تاثیرگذار خواهد بود. که در زیر به طور مختصر بیان می گردد:

• چنانچه طلاق بائن باشد، زن دیگر حق نفقه ندارد.
• چنانچه طلاق رجعی باشد نفقه در زمان عده بر عهده شوهر است مگر طلاق در حال نشوز واقع شده باشد
• چنانچه نکاح فسخ شود، زن دیگر حق نفقه ندارد.
• اگر علت انحلال فوت زوج باشد تا پایان عده وفات مخارج زندگی زوجه عندالمطالبه از اموال اقاربی است که پرداخت به عهده آن ها است. بدین صورت که زن صرفا از نزدیکانی که تکلیف به انفاق اقارب دارند می تواند نفقه را مطالبه نماید.
• چنانچه زن باردار باشد زن در هر صورت یعنی حتی در صورت طلاق بائن یا فسخ نکاح، تا وضع حمل مستحق دریافت نفقه است.

اثبات عدم پرداخت نفقه بر عهده کیست؟

این موضوع در بین فقها مورد اختلاف است و عده ای بر این نظرند که اثبات آن بر عهده زن قرار دارد و عده ای هم براین نظرند که نفقه با عقد واجب می گردد. با این حال می توان گفت که شخصی که ادعای سقوط آن را دارد باید دلیل ارائه نماید.

همان گونه که از مواد 1106 و مواد 1108 قانون مدنی نیز بر می آید در حقوق کشور ما با تحقق رابطه زوجیت استحقاق نفقه نیز بوجود می آید و صرف اثبات نکاح توسط زن در دعوای نفقه کفایت می کند و دادگاه با احراز موضوع حکم به سود زن خواهد داد  مگر مرد ثابت نماید که زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع نموده است. از سویی دیگر رای شماره 2614 مورخ 1316 نیز مطابق نظریه اخیر صادر شده است.

رای شماره 2614 مورخ 1316 صادره از دیوان عالی کشور: «اثبات زوجیت برای مطالبه نفقه کافی است مگر جهات دیگری موجب عدم استحقاق زوجه باشد و استدلال دادگاه استان به این که قباله نکاحیه دلیل اشتغال ذمه شوهر نمی باشد را رد کرده است».

مطالبه نفقه در عقد موقت

در عقد موقت مرد موظف به پرداخت نفقه نیست مگر شرط شده باشد یا برحسب عرف دادن نفقه به زن مجاز باشد.

مدارک مورد نیاز برای دادخواست الزام به پرداخت نفقه

• تصویر مصدق عقدنامه رسمی
• تصویر مصدق شناسنامه زوجه
• شهادت شهود
• کارشناسی
• وکالتنامه در صورت داشتن وکیل

دادگاه صالح برای مطالبه نفقه زوجه

مطابق با بند 3 ماده 12  قانون شورای حل اختلاف دعوای مطالبه نفقه تا نصاب یک میلیارد ریال البته به شرطی که همراه با طلاق نباشد در صلاحیت دادگاه های صلح محل اقامت خوانده یعنی زوج یا محل سکونت زوجه بوده و بیشتر از آن در صلاحیت دادگاه های عمومی حقوقی خانواده محل اقامت زوج یا محل سکونت زوجه خواهد بود.

پس در دعاوی خانوادگی زن می‌تواند در همان محل سکونت خود نیز دادخواست ‏مطالبه نفقه مطرح نماید.

اما برای شکایت کیفری در دعوای ترک انفاق به دادسرای محل اقامت زندگی مشترک زوجین می توان مراجعه نمود.

سخن پایانی

شناخت راه های قانونی جهت مطالبه نفقه حقوقی و کیفری که یکی از امور مهم در دعاوی خانواده بخصوص دعوای طلاق به شمار می آیند حائز اهمیت است. بنابراین جهت احقاق حقوق خواهان، دعوای مذکور می بایست به درستی و با اطلاع از قوانین و مقررات به روز کشور مطرح و اثبات گردد. گروه وکلای دادپویان حامی با بیش از دو دهه سابقه فعالیت حاضر به ارائه مشاوره حقوقی و ارائه راهکارهای قانونی موجود و پذیرش هر نوع دعاویی در این زمینه می باشند. در صورت نیاز به دریافت هرگونه مشاوره و یا پیگیری دعاوی خود می توانید با ما تماس حاصل فرمایید.