دعوای استرداد جهیزیه یکی از دعاوی مهم خانواده است که معمولاً از سوی زوجه مطرح میشود. طبق قانون، تهیه اثاث منزل بر عهده مرد است. اما در عرف جامعه ایران، این مسئولیت تحت عنوان «جهیزیه» بر عهده زوجه و خانواده او قرار گرفته است. به همین دلیل، زوجه مالک جهیزیه محسوب شده و میتواند در زمان طلاق یا حتی در دوران زندگی مشترک، آن را مسترد کند.
در این مطلب از دادپویان حامی طرح دعوا و نحوه درخواست دستور موقت استرداد جهیزیه برای جلوگیری از فروش یا از بین رفتن آن قبل از صدور حکم نهایی دادگاه و همچنین اثبات مالکیت، سیاهه و استرداد جهیزیه قبل از طلاق را بررسی خواهیم کرد.
استرداد جهیزیه چیست؟
همانگونه که گفته شد، مطابق ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی جهیزیه، تهیه اثاث منزل جزء نفقه است و بر عهده مرد گذاشته شده است. بنابراین تهیه جهیزیه از وظایف و تکالیف مرد بوده و زن تکلیفی به آوردن جهیزیه ندارد. بااینحال، ازآنجاکه در عمل این وظیفه را زوجه و خانوادهاش انجام میدهند، مالکیت جهیزیه نیز متعلق به زوجه است. و میشود هر گونه تصرفی در آن برای زوجه، ممکن است. در نتیجه او هر زمان بخواهد میتواند آن را بفروشد، انتقال دهد یا مسترد کند.
در واقع، استرداد جهیزیه یعنی زوجه اموالی را که خود یا خانوادهاش برای شروع زندگی مشترک با زوج تهیه نمودهاند، بر اساس حق قانونی مالکیت خود پس بگیرد. برای استرداد جهیزیه، لزومی ندارد که زوجین قصد متارکه داشته باشند.
دعوای استرداد جهیزیه
در عرف جامعه، تا زمانی که زوجین با هم زندگی میکنند، دعوای استرداد جهیزیه مطرح نمیشود و این دعوا معمولاً هنگام طلاق از سوی زوجه مطرح میگردد. بااینحال، قانوناً امکان طرح این دعوا در هر زمانی وجود دارد.
طرح دعوی و دادخواست استرداد جهیزیه و دستور موقت
پس از ارائه دادخواست و ارجاع آن به یکی از شعب دادگاه خانواده، چنانچه مدارک ارائهشده برای اثبات مالکیت جهیزیه کافی باشد، رأی بر استرداد آن صادر میشود و رأی صادره قابلاعتراض است.
دعوای استرداد جهیزیه را میتوان بهصورت مستقل مطرح نمود یا میتوان تقاضای طلاق و استرداد جهیزیه را توأمان اقامه کرد. چنانچه زوجین درخواست طلاق توافقی داده باشند، میبایست دراینخصوص تعیین تکلیف گردد و چنانچه زوجه جهیزیه را مسترد نکرده باشد، اجرای صیغه طلاق منوط به استرداد جهیزیه است. همچنین زوجه میتواند قبل از طرح دعوای استرداد جهیزیه، درخواست دستور موقت برای استرداد جهیزیه بدهد. طبق ماده ۷ قانون حمایت خانواده، استرداد جهیزیه با دستور موقت، دراینخصوص بدون اخذ تأمین و بدون نیاز به تأیید رئیس حوزه قضایی صادر میشود.
دستور موقت استرداد جهیزیه
زمانی که زوجه دادخواست استرداد جهیزیه را ثبت میکند، امکان دارد این فرآیند چند ماه طول بکشد تا دادگاه حکم نهایی را صادر کند. در این مدت، ممکن است زوج اقدام به فروش، امحاء یا استفاده نامتعارف از جهیزیه کند. بهاینترتیب، زوجه میتواند با درخواست «دستور موقت» از دادگاه، از مال خود حفاظت کند.
باید توجه داشت که این دستور تا زمانی که دادگاه حکم نهایی راجع به استرداد جهیزیه را صادر ننموده است، الزامآور است.
تعریف دستور موقت: حکمی فوری، حمایتی و موقتی از دادگاه است که برای جلوگیری از تضییع حق تا زمان تعیین تکلیف نهایی پرونده صادر میشود.
نحوه اثبات مالکیت جهیزیه
یکی از روشهای اثبات مالکیت جهیزیه، ارائه لیست اقلام جهیزیه است که در عرف به آن «سیاهه» گفته میشود. در اکثر مواقع، خانواده زوجه از اقلام و وسایل خریداریشده برای جهیزیه لیستی تهیه میکنند و زوج آن را امضا میکند. در بسیاری از مواقع، علاوه بر زوج، دو یا چند نفر شاهد نیز ذیل آن را امضا میکنند که در این صورت برای اثبات مالکیت جهیزیه، همین سیاهه کفایت میکند.
اما درصورتیکه به هر دلیلی زوجه، سیاهه نداشته باشد، اثبات استرداد جهیزیه بدون لیست سیاهه کمی دشوار میشود. اما زوجه میتواند با شهادت شهود و یا ارائه فاکتورهای خرید، مالکیت جهیزیه را اثبات نماید.
سایر راههای اثبات مالکیت جهیزیه:
- اقرار زوج: اگر زوج در دادگاه یا خارج از آن اقرار کند که جهیزیه متعلق به زوجه است.
- عکس و فیلم: مستندات تصویری از مراسم عروسی یا چیدمان منزل که نشاندهنده حضور جهیزیه باشد.
- شهادت شهود: افرادی که هنگام خرید یا انتقال جهیزیه به منزل مشترک حضور داشتهاند.
استرداد جهیزیه مستهلک شده
در اینجا ذکر این نکته ضروری است که چنانچه جهیزیه در طول زندگی مشترک بر اثر استهلاک یا فرسودگی از بین رفته باشد، زوجه حقی نسبت به آن نخواهد داشت. همچنین وسایلی که توسط زوج خریداری شده باشد، جزو جهیزیه محسوب نمیشود و متعلق به خود او است.
استرداد جهیزیه قبل از طلاق
همانگونه که اشاره شد، زوجه هیچ وظیفه یا اجباری در تهیه جهیزیه ندارد و طبق قانون، جهیزیه باید توسط زوج فراهم شود. اما در عمل برای شروع زندگی مشترک، زوجه اقدام به خرید و انتقال اسباب و اثاثیه به منزل شوهر میکند. حال سوالی که در اینجا پیش میآید، آیا زوجه میتواند قبل از طلاق یا حتی حین زندگی مشترک اقدام به استرداد جهیزیه کند؟
در پاسخ به این سوال باید بگوییم، بله. زوجه میتواند با طرح دعوای استرداد جهیزیه، تمام وسائلی را که خود تهیه نموده است از شوهر پس بگیرد یا به نفع خود در آن دخلوتصرف کند.
آیا بردن جهیزیه بدون اجازه شوهر جرم است؟
خیر. ازآنجاکه جهیزیه ملک زوجه است، بردن آن بدون اجازه شوهر جرم محسوب نمیشود. اما توصیه میشود برای جلوگیری از بروز درگیری یا اتهامات احتمالی، این کار با هماهنگی یا از طریق مراجع قضایی انجام شود.
استرداد جهیزیه در صلاحیت کدام دادگاه است؟
باتوجهبه اینکه استرداد جهیزیه در زمره دعاوی خانواده است، دادگاه صالح برای رسیدگی به این دعوا، دادگاه خانواده است. در بند ۵ ماده ۴ قانون حمایت خانواده بهصراحت به این موضوع اشاره شده و طبق آن، دعاوی مربوط به جهیزیه از جمله استرداد جهیزیه در صلاحیت دادگاه خانواده قرار دارد. با توجه به اینکه دعوا از جمله دعاوی اموال منقول است، لذا دادگاه خانواده محل اقامت زوج یا دادگاه خانواده محل سکونت زوجه، صالح به رسیدگی است.
مدتزمان استرداد جهیزیه چقدر است؟
مدتزمان فرآیند استرداد جهیزیه ثابت نیست و به عوامل متعددی بستگی دارد. از مهمترین عوامل تأثیرگذار میتوان به وجود مدارک و سیاهه جهیزیه، مرجع رسیدگی و مرحله اجرای حکم اشاره کرد. این فرآیند میتواند از ۱ ماه تا ۶ ماه متغیر باشد.
عوامل مؤثر بر مدت زمان رسیدگی:
- تکمیل بودن مدارک (سیاهه، فاکتور، شهادت شهود)
- حضور یا عدم حضور زوج در جلسات دادگاه
- ارجاع پرونده به کارشناس رسمی دادگستری (در صورت نیاز به ارزیابی)
- مرحله اجرای احکام و همکاری زوج در تحویل جهیزیه
امتناع زوج از استرداد جهیزیه
طبق قانون، زوج مکلف است در صورت درخواست استرداد جهیزیه، نسبت به مسترد نمودن آن اقدام کند. در غیر این صورت، چنانچه جهیزیه تلف شود یا عیب و نقصی به وجود بیاید، مسئول است. در این حالت باید قیمت جهیزیه را پرداخت نماید.
بسیاری بهاشتباه تصور میکنند جهیزیه در نزد زوج به امانت است و امتناع وی از استرداد یا فروش آن، جرم خیانتدرامانت طلقی میشود. درحالیکه این جرم، خیانتدرامانت نبوده و طرح اینگونه شکایات در دادسراها منجر به صدور قرار منع تعقیب میشود. درصورتیکه زوج نسبت به فروش جهیزیه بدون اطلاع زوجه اقدام کند، عمل او جرم بوده و قابلپیگیری است. عنوان مجرمانه این عمل، فروش مال غیر است.
لذا میبایست قبل از هرگونه شکایت یا اقدام حقوقی با وکیل متخصص مشاوره نمایید تا راهکار صحیح و قانونی به شما ارائه شود.
سوالات قاضی در جلسه استرداد جهیزیه
در جلسه رسیدگی به دعوای استرداد جهیزیه، معمولاً سوالاتی از سوی قاضی از طرفین پرسیده میشود که نحوه پاسخدهی به آنها میتواند در روند رسیدگی و حکم نهایی، به نفع یا ضرر هر یک از طرفین مؤثر باشد. سوالات متداول قاضی در جلسه استرداد جهیزیه میتواند شامل موارد زیر باشد:
- چه کسی جهیزیه را تهیه کرده است؟
- آیا سیاهه یا فاکتور وسایل خریداریشده بهعنوان جهیزیه موجود است؟
- مدرک یا شاهدی دال بر اینکه جهیزیه را به منزل زوج انتقال دادید، وجود دارد؟
- جهیزیه در چه تاریخی به منزل مشترک برده شده است؟
- در حال حاضر جهیزیه در چه وضعیتی و در کجا نگهداری میشود؟
- و…
از جمله سوالاتی است که باتوجهبه خواسته خواهان در محضر دادگاه از طرفین پرسیده میشود.
کلام پایانی
استرداد جهیزیه، حقی است که قانون و عرف هر دو آن را برای زوجه به رسمیت میشناسند. موفقیت در این نوع دعاوی تا حد زیادی به کیفیت مستندات، به ویژه سیاهه جهیزیه، بستگی دارد. بنابراین نگهداری و تنظیم صحیح این مدارک از ابتدای زندگی مشترک، بهترین راه پیشگیری از دردسرهای بعدی است.
دفتر حقوقی بین المللی دادپویان حامی با بیش از ۲۰ سال سابقه فعالیت و با بهره گیری از وکلای متبحر و با تجربه در این زمینه، آماده ارائه خدمات تخصصی حقوقی و مشاوره در این حوزه به شما عزیزان است.
سوالات متداول
