آیا زنی که سالها در خانه همسر خود به خانهداری، آشپزی، نگهداری از فرزندان و مدیریت امور منزل پرداخته، میتواند در قبال این تلاشها از همسر خود تقاضای حقالزحمه یا اجرت کند؟ پاسخ قوانین ایران به این سوال «بله» است. در این مقاله به بررسی کامل شرایط، نحوه محاسبه و مراحل قانونی مطالبه اجرت المثل ایام زوجیت میپردازیم.
اجرت المثل ایام زوجیت چیست؟
اجرت المثل ایام زوجیت یعنی حقالزحمه کارهایی که زن در طول زندگی مشترک انجام داده است، اما شرعاً وظیفهای برای انجام آنها نداشته است.
در حقوق خانواده، حقی قانونی و مالی به نام «اجرت المثل ایام زوجیت» برای زنان پیشبینی شده است. بر اساس این قانون، انجام امور منزل وظیفه قانونی یا شرعی زن نیست. بنابراین اگر زن این کارها را به درخواست شوهر و عدم تبرع (به نیت دریافت هزینه) انجام داده باشد، میتواند معادل مالی آن را مطالبه کند. این نهاد حقوقی با اقتباس از قواعد فقهی و باهدف ایجاد توازن میان حقوق و تکالیف مالی زن و مرد در زندگی مشترک طراحی شده است.
قانون اجرت المثل ایام زوجیت
اجرت المثل ریشه در قواعد فقهی دارد. طبق اصول فقهی، کاری که به نفع دیگری انجام میشود نباید بیاجر بماند. در ماده ۳۳۶ قانون مدنی ایران، تبصره ذیل ماده ۳۳۶ و ماده ۲۹ قانون حمایت از خانواده (مصوب ۱۳۹۱) نیز به جزئیات این نهاد حقوقی اشاره شده است.
ماده ۳۳۶ قانون مدنی: هر گاه کسی بر حسب امر دیگری اقدام به عملی نماید که عرفاً برای آن عمل اجرتی بوده و یا آن شخص عادتاً مهیای آن عمل باشد عامل مستحق اجرت عمل خود خواهد بود مگر اینکه معلوم شود که قصد تبرع داشته است.
تبصره (الحاقی ۱۳۸۵/۰۵/۰۹): چنانچه زوجه کارهایی را که شرعا به عهده وی نبوده و عرفاً برای آن کار اجرت المثل باشد، به دستور زوج و با عدم قصد تبرع انجام داده باشد و برای دادگاه نیز ثابت شود، دادگاه اجرت المثل کارهای انجامگرفته را محاسبه و به پرداخت آن حکم مینماید.ماده ۲۹ قانون حمایت از خانواده: دادگاه ضمن رأی خود باتوجهبه شروط ضمن عقد و مندرجات سند ازدواج، تکلیف جهیزیه، مهریه و نفقه زوجه، اطفال و حمل را معین و همچنین اجرت المثل ایام زوجیت طرفین مطابق تبصره ماده (۳۳۶) قانون مدنی تعیین و در مورد چگونگی حضانت و نگهداری اطفال و نحوه پرداخت هزینههای حضانت و نگهداری تصمیم مقتضی اتخاذ میکند.
شرایط تعلق اجرت المثل ایام زوجیت
پیش از ثبت دادخواست اجرت المثل ایام زوجیت، ابتدا باید بررسی کنید که آیا شرایط اساسی برای مطالبه این حق مالی را دارید یا خیر. شرایط تعلق اجرت المثل ایام زوجیت به شرح زیر است:
- دستور یا درخواست شوهر: انجام کارها و امور منزل به دستور یا درخواست مرد صورتگرفته باشد.
- عدم تبرع زن: زن قصد انجام مجانی و بدون دستمزد امور منزل را نداشته باشد.
- غیرشرعی بودن وظایف انجام شده: آن اقدامات جزء وظایف شرعی و قانونی واجب زن (مانند تمکین) نباشد.
بار اثبات اجرت المثل ایام زوجیت
درباره اثبات و مطالبه اجرت المثل ایام زوجیت، میان برخی شعب دادگاهها اختلافنظر وجود دارد:
برخی شعب بر این باورند که طبق عرف جامعه، زنان امور منزل را با رضایت و بهصورت رایگان انجام میدهند. مگر اینکه زن ثابت کند که کارها را بدون رضایت و بهقصد دریافت اجرت انجام داده است.
در مقابل، برخی دیگر از شعب معتقدند اصل بر «عدم تبرع» (رایگان نبودن) است. طبق این اصل، تمام کارهایی که زن در منزل شوهر انجام میدهد (بهاستثنای روابط عاطفی و خانوادگی)، مستلزم دریافت اجرت است. بنابراین، بار اثبات رایگان انجامشدن امور منزل بر عهده مرد است و اگر شوهر ادعا کند که زن قصد رایگان انجامدادن امور را داشته، خودش باید ثابت کند زن قصد رایگان انجامدادن کارها را داشته است؛ زیرا اثبات خلاف اصل، نیازمند دلیل است.
اجرت المثل ایام زوجیت مالی است یا غیر مالی؟
اجرت المثل ایام زوجیت کاملاً یک حق مالی محسوب میشود و در صورت اثبات شروط اساسی و قانونی آن در دادگاه خانواده، قابل مطالبه است و شوهر موظف به پرداخت کامل آن خواهد بود.
محاسبه اجرت المثل ایام زوجیت
بسیاری از خانمها پیش از ارائه درخواست به این سوال فکر میکند که میزان اجرت المثل ایام زوجیت چقدر است؟ نحوه محاسبه اجرت المثل بر اساس فرمولهای ثابت ریاضی نیست؛ بلکه به نظر کارشناس رسمی دادگستری و بررسی دقیق عوامل متعدد بستگی دارد. پس از طرح دعوا از سوی زن، دادگاه خانواده پرونده را به کارشناس ارجاع میدهد. کارشناس با درنظرگرفتن موارد زیر اقدام به تعیین مبلغ اجرت المثل میکند:
- مدتزمان زندگی مشترک
- نوع خدماتی که زوجه در منزل انجام داده است
- میزان تحصیلات و وضعیت شغلی زوجه
- تعداد فرزندان
- محل زندگی و امکانات زندگی مشترک
- میزان تمکن مالی زوج و سایر عوامل مؤثر
مراحل مطالبه اجرت المثل ایام زوجیت
دعوای مطالبه اجرت المثل از سوی زن اقامه میشود. زن میتواند شخصاً با دردست داشتن شناسنامه و عقدنامه به دفتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه و دادخواست خود را ثبت کند.
دادگاه به پرونده رسیدگی کرده و پس از تشکیل جلسه دادرسی و استماع اظهارات طرفین، در صورت احراز استحقاق زن، قرار ارجاع به کارشناسی صادر میکند. سپس کارشناس با توجه به تحصیلات زن، وضعیت اشتغال، تعداد فرزندان، محل سکونت، امکانات زندگی مشترک، داشتن خادم و موارد مشابه، میزان اجرت المثل را تعیین میکند. مبلغ تعیینشده از سوی هر یک از زوجین قابلاعتراض است.
اجرت المثل ایام زوجیت از دعاوی مطرح در دادگاه خانواده و جزء حقوق مالی زن است که همانند مطالبه مهریه و مطالبه نفقه، نیازمند ثبت دادخواست بوده و با محکومیت مرد، وی ملزم به پرداخت آن خواهد بود.
مطالبه اجرت المثل در صورت طلاق از سوی مرد
در صورت ارائه درخواست طلاق از طرف مرد و عدم رضایت زن، اگر زن از انجام وظایف زناشویی تخلف نکرده باشد، رویه دادگاهها بر این است که به صرف درخواست زن در جلسه دادرسی، قرار کارشناسی اجرت المثل صادر میشود. پس از صدور رای قطعی محکومیت و ابلاغ اجراییه، شوهر ظرف ۳۰ روز مهلت دارد تا نسبت به پرداخت مبلغ یا ثبت دادخواست اعسار (عدم تمکین) از پرداخت اجرت المثل اقدام کند. در غیر این صورت، با تقاضای زن، دادگاه حکم جلب مرد را صادر خواهد کرد.
اما باتوجهبه ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱، در صورت طلاق از سوی مرد، اگر زن رضایت دهد یا حکم قطعی بر اعسار مرد و تقسیط محکومبه صادر شود، طلاق ثبت میگردد. همچنین اگر زن بدون دریافت حقوق مالی خود به ثبت طلاق رضایت دهد، میتواند پس از ثبت طلاق، حقوق خود را از طریق اجرای احکام دادگستری پیگیری و دریافت کند.
اجرت المثل ایام زوجیت بعد از فوت زوج
باتوجهبه تبصره ماده ۳۳۶ قانون مدنی و ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده (مصوب ۱۳۹۱)، مستند مطالبه اجرت المثل زن، منعی برای مطالبه اجرت المثل بعد از فوت شوهر وجود ندارد. بهعبارتدیگر، امکان مطالبه اجرت المثل ایام زوجیت محدود به زمان حیات مرد نشده است.
باتوجه به قوانین ذکر شده، مطالبه اجرت المثل ایام زوجیت از ورثه نیز پابرجا است و زن میتواند دادخواست خود را به طرفیت وراث متوفی مطرح کرده و مبلغ آن را با جلب نظر کارشناس، از محل ماترک (اموال به جامانده از متوفی) دریافت نماید.
لازم به ذکر است که در دعوای مطالبه اجرت المثل بر خلاف دعوای نفقه، وضعیت مالی مرد ملاک تعیین مبلغ نیست و ارزیابی حقالزحمه زن صرفاً بر اساس کارشناسی امور خانهداری انجام میشود.
کلام پایانی
اجرت المثل ایام زوجیت بهرغم جایگاه ویژه در فقه و تصریح در قوانین، همچنان یکی از چالشبرانگیزترین و حساسترین موضوعات در دعاوی خانواده به شمار میرود. در روند پیگیری این پروندهها باید به این نکته مهم توجه داشت که طبق رویه غالب دادگاههای خانواده، بار اثبات رایگان بودن کارها و قصد تبرع زن، تماماً بر عهده شوهر است. همچنین، تعیین مبلغ نهایی هیچ فرمول ریاضی ثابتی ندارد و صرفاً بر اساس ارزیابی دقیق کارشناسان رسمی دادگستری و باتوجهبه عرف، شرایط اجتماعی و اقتصادی زندگی زوجین و سایر عوامل مطرحشده در این مقاله مشخص میشود.
دفتر حقوقی بین المللی دادپویان حامی با بیش از ۲۰ سال سابقه فعالیت و با بهره گیری از وکلای متبحر و با تجربه در این زمینه، آماده ارائه خدمات تخصصی حقوقی و مشاوره در این حوزه به شما عزیزان است.
سوالات متداول
