مطالبه مهریه | مراحل، شرایط و نحوه وصول مهریه از اجرای ثبت و دادگاه

بحث مطالبه مهریه یکی از چالشی‌ترین و رایج ترین پرونده‌ها در حوزه دعاوی خانواده می‌باشد. با توجه به اینکه برای رسیدن زن به حق مالی مهریه مراحل مختلفی از جمله اقدام به مطالبه مهریه از طریق دادگاه یا اقدام یه مطالبه مهریه از طریق اداره ثبت وجود دارد، خیلی اوقات ممکن هست خانم‌ها در پیگیری با مشکلات و ابهامات حقوقی زیادی مواجه شوند.

از سوی دیگر، موضوعاتی مانند انتقال اموال توسط زوج، توقیف دارایی‌ها، اعسار و تقسیط مهریه از جمله مهم‌ترین دغدغه‌هایی هستند که ممکن است زوجه هنگام مطالبه مهریه با آن‌ها مواجه شود و این نگرانی را ایجاد کند که چگونه می‌تواند از حقوق مالی خود به شکل قانونی دفاع کند.

در این مقاله مهم ترین نکات قانونی و به روزی که زنان می‌توانند به راحتی برای این حق قانونی خود اقدام کنند از جمله مراحل مطالبه مهریه در اداره ثبت یا در دادگاه، بحث مهم انتقال اموال مرد بررسی شده است تا حقوق زوجه قانونا حفظ شود.

مطالبه مهریه در چه صورت امکانپذیر است؟

امکان درخواست مهریه در عقد دائم یا عقد موقت توسط زوجه از دو طریق امکان پذیر است؛ زوجه می تواند برای مطالبه مهریه خود علاوه بر دادگاه، در صورتی که مهر در سند رسمی نکاح درج شده باشد به دایره اجرای ثبت نیز مراجعه نماید.

البته مطالبه مهریه بسته به اینکه عندالمطالبه یا عندالاستطاعه باشد متفاوت است. در صورتی که مهریه عندالمطالبه باشد، زن هر زمان که بخواهد می‌تواند برای مطالبه اقدام نماید در حالیکه اگر مهریه عندالاستطاعه باشد توانایی مرد در پرداخت مهریه ملاک قرار می گیرد. برای مطالبه مهریه مطابق قانون جدید در حال حاضر متقاضی مطالبه مهریه ابتدائا باید به اداره اجرای ثبت برای اجرای مهریه مراجعه نماید.

مطالبه مهریه از طریق اجرای ثبت و مراحل آن

اگر سند ازدواج رسمی نباشد، زن برای مطالبه مهریه خود باید از روش تسلیم دادخواست به دادگاه اقدام نماید. اما در خصوص سند ازدواجی که رسما ثبت شده است برای وصول مهریه، زن می تواند از طریق اجرای ثبت، نیز مطالبه نماید.

بدین صورت که زن می تواند به دفترخانه ای که ازدواج را ثبت کرده رجوع نماید و درخواست اجرای سند لازم الاجرای ازدواج را مطرح نماید که به تبع آن دفترخانه مراتب را به مرد ابلاغ می‌نماید. با تقاضای صدور اجراییه از اداره اجرای ثبت و به تبع آن صدور اجراییه، اجراییه به مرد ابلاغ می شود و به او ۱۰ روز مهلت داده خواهد شد تا طلب همسرش را پرداخت نماید. در این مرحله با استنکاف مرد از پرداخت مهریه، زن می تواند از اجرای ثبت درخواست نماید تا اموال مرد را به میزان سهم خود توقیف نماید.

در این صورت مشارالیه باید مالی از اموال و دارایی مرد برای توقیف معرفی نماید اگر مرد هیچ گونه مالی نداشته باشد اما دارای فیش حقوقی باشد می تواند درخواست نماید که تا میزان یک چهارم حقوق (برای مرد، زن یا بچه داشته باشد) و نیز یک سوم آن را (در صورتی که زن و شوهر از یکدیگر جدا شده اند و تا زمانی که شوهر زن دیگری اختیار نکرده) به نفع خود توقیف بنماید. همچنین زن می تواند مطالباتی که مرد از اشخاص دیگر دارد و سپرده ای که در بانک داشته را هم توقیف نماید.

مطالبه مهریه از طریق دادگاه

در حال حاضر مطابق بخشنامه صادره از سوی معاون اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم قوه قضاییه مورخ آبان ماه سال 1399 متقاضی مطالبه مهریه مستقیما نمی‌تواند به دادگاه مراجعه نماید بلکه ابتدائا برای شناسایی و توقیف اموال مرد در عقدنامه به عنوان یک سند لازم‌الاجرا در مواردی که زوجه دادخواست مطالبه مهریه ارائه می‌دهد، ابتدا لازم است به اداره ثبت اسناد و املاک مراجعه نماید تا با توقیف دارایی زوج بتواند حقوق شرعی و قانونی خود را به عنوان مهریه دریافت نماید.

ثبت اسناد و املاک در صورت عدم حصول نتیجه در شناسایی و توقیف اموال مدیون پس از گذشت ۶ ماه از زمان درخواست اجراییه، گواهی برای محاکم قضائی صادر می‌نماید. با عنایت به وضعیت مالی مدیون (مرد) موضوع خواسته زوجه بررسی و حکم مناسب صادر می‌شود. پس از آن در صورتی که امکان اخذ اموال اثبات شده مرد وجود نداشت، محاکم حکم زندانی شدن محکوم مهریه را صادر می نمایند.

بنابراین برای وصول مهریه از طریق دادگاه، زن می تواند به دفتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه و با ثبت دادخواست به انضمام مدارک لازمه (مدارک هویتی و سند ازدواج و در صورت موجود نبودن سند ازدواج رونوشت آن را از دفترخانه محل وقوع عقد می توان اخذ نمود) از دادگاه خانواده رسیدگی به موضوع را درخواست نماید، چون مطالبه مهریه دعوی مالی است، باید با توجه به میزان ارزش مالی مهریه، هزینه دادرسی پرداخت شود. البته خواهان دعوی در صورت ناتوانی در پرداخت می تواند همزمان با تقدیم دادخواست، درخواست اعسار از پرداخت هزینه دادرسی را نیز داشته باشد.

قابل توجه است که رسیدگی به دعوای مطالبه مهریه “تا نصاب یک میلیارد ریال” در صورتی که مشمول ماده 29 قانون حمایت خانواده نباشد یعنی پرونده طلاق در دادگاه خانواده در جریان رسیدگی نباشد، در “صلاحیت دادگاه صلح” می باشد.

مطالبه همزمان مهریه از دادگاه و اجرای ثبت

مطالبه همزمان مهریه از دو مرجع ثبتی و قضایی از نظر حقوقی و قانونی جایز نیست. در صورتیکه زوجه کل مهریه خود را از طریق اجرای ثبت مطالبه نموده باشد؛ از آنجا که مطالبه دین و طلب از دو مرجع خلاف قانون و مقررات است، امکان مطالبه آن از طریق دادگاه وجود ندارد و بر فرض تقدم مطالبه مهریه ازطریق مرجع ثبتی، دعوای مطالبه آن از طریق دادگاه که مرجعی قضایی می باشد محکوم به رد است و تنها می تواند بخشی از مهریه خود را از دادگاه و بخش دیگر را ازاداره ثبت مطالبه نماید.

نظر مشورتی شماره 1445/1400/7 مورخ 23/12/1400 اداره کل حقوقی قوه قضائیه در خصوص امکان اجرای همزمان دو اجرائیه تجزیه دین (مهریه) در صورت اجرای بخشی از آن در واحد اجرای ثبت و بخش دیگر در واحد اجرای دادگستری و اعمال ماده 3 قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی نیز به شرح زیر قابل توجه است که امکان مطالبه همزمان مهریه از دو مرجع را بنا به شرایطی پذیرفته است:

اولاً، در فرض سؤال كه زوجه “بخشي از مهريه” را از طريق واحد اجراي ثبت اسناد و املاك مطالبه كرده و در همين راستا يك چهارم حقوق و مزاياي زوج توقيف شده است و “بخش ديگر از آن را” از طريق دادگاه درخواست نموده و اين دعوا به صدور حكم و تقسيط محكوم به، منجر شده است، در صورتي كه دادگاه با در نظر گرفتن كسر يك چهارم حقوق و مزاياي محكوم عليه از طريق واحد اجراي ثبت و يا با فرض كسر يك چهارم حقوق و مزاياي محكوم عليه در راستاي حكم صادره از دادگاه، با لحاظ ديگر دارايي هاي محكوم عليه، محكوم به را نيز تقسيط كند.

اما اگر محكوم عليه اقساط را پرداخت نكند، وفق بخش دوم ماده 18 قانون نحوه اجراي محكوميت‌هاي مالي مصوب 1394 ناظر به ماده 11 همين قانون، اعمال ماده 3 قانون يادشده بلامانع است.

ثانياً و ثالثاً، هرچند تعقيب و جريان دو عمليات اجرايي براي يك دين به طور همزمان امكان پذير نيست؛ اما در فرض سؤال با توجه به تجزيه دين (مهريه) و اجراي بخشي از آن در واحد اجراي ثبت و بخش ديگر در واحد اجراي دادگستري، اجراي همزمان هر دو اجراييه امكان پذير است و اين امر با عنايت به مراتب مذكور در قسمت اولاً نيز موجبات عسرت زوج را فراهم نمي كند.

اجرا گذاشتن مهریه از طریق شورای حل اختلاف

با توجه به قانون جدید شورای حل اختلاف مصوب 1402 و قانون حمایت از خانواده مصوب 1392، با تاسیس دادگاه‌های صلح مطابق با قانون شورای حل اختلاف مصوب 1402 اگر میزان مهریه  کمتر از 100 میلیون تومان باشد، دادگاه صلح به دعوا رسیدگی می نماید و در صورتی که بیشتر از 100 میلیون تومان باشد خود دادگاه خانواده به موضوع مطروحه رسیدگی می نماید.

پس از ثبت دادخواست، پرونده به مرجع رسیدگی ارجاع گردیده تا وقت رسیدگی تعیین و سپس به طرفین ابلاغ می‌گردد. پس از تشکیل جلسه رسیدگی و صدور رای به نفع زن و قطعیت رای، زن می تواند اجرای حکم محکومیت همسرش به پرداخت مهریه را از واحد اجرای احکام مدنی بخواهد. در واقع با تاسیس دادگاه صلح عملاً شورای حل  اختلاف در رسیدگی و صدور رای در دعاوی خانواده  ورود نکرده و بسته به حد نصاب میزان مهریه، پرونده به دادگاه صلح یا دادگاه خانواده ارجاع خواهد شد.

مرد نیز می تواند در مقابل دادخواست مطالبه مهریه زن طی دادخواست متقابل ادعای اعسار نماید و یا این که پس از صدور حکم به پرداخت مهریه دادخواست اعسار به طرفیت زن در دادگاه مطرح نماید.

مدعی اعسار پس از صدور حکم می تواند به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه و برای دادن دادخواست اعسار با ارائه مدارکی منجمله، مدارک شناسایی و عقد نامه، استشهادیه محلی، استعلام حساب بانکی برای اثبات عدم ملائت مرد، دادنامه محکومیت مهریه، فهرست کلیه نقل و انتقالات اموال طی یک سال اخیر اقدام نماید.

مطالبه مهریه پس از فوت زوجین

اگر فوت قبل از نزدیکی میان زوجین یا بعد از نزدیکی میان آن ها باشد، در احکام مهریه تفاوت ایجاد خواهد کرد.

مطالبه مهریه بعد از فوت زوج

1. با فوت مرد بعد از نزدیکی، زن می تواند تمام مهر را از اموال مرد (ترکه) با طرفیت قرار دادن وراث او مطالبه نماید. البته وراث بیش از کل ماترک متوفی مسئولیتی نداشته و برای پرداخت مابقی مهریه زن بعد از فوت شوهر مسئول نیستند.
2. با فوت مرد قبل از نزدیکی، زن مستحق تمام مهر می شود البته مشروط بر اینکه مهر تعیین شده باشد (مهرالمسمی)؛ و اگر مهرالمسمایی نباشد، در این صورت زن استحقاق دریافت هیچگونه مهریه ای ندارد. اگر مهریه زن وجه نقد باشد تا زمان فوت مرد به نرخ روز محاسبه می شود.

مطالبه مهریه بعد از فوت زوجه

1. با فوت زن بعد از نزدیکی، حق به ورثه منتقل می شود و ورثه می توانند مهر مورث خود را از مرد مطالبه نمایند ( وراث می توانند به نسبت سهم الارث خود مطالبه مهریه نمایند)
2. با فوت زن قبل از نزدیکی، وراث او می‌توانند تمام مهر را مشروط بر اینکه تعیین شده باشد مطالبه نمایند. در شرایط مساوی، مهریه متوفی یک دین ممتاز محسوب می شود و نسبت به سایر طلبکاران، حق زن در اولویت است.

مطالبه مهریه به نرخ روز

اگر مهریه وجه رایج (پول ایران) باشد، در این صورت به روزرسانی می شود.

• صرف نظر از اینکه عقد نکاح در چه زمانی منعقد شده باشد، مهریه ریالی مندرج در عقد، به روزرسانی می شود.
• این مقرره در مهریه هایی که “وجه رایج” است، اعمال می شود، اما در مهریه هایی که به ارز خارجی است، میزان مهریه تغییر نمی کند و به همان میزان مندرج در عقد است.
• شیوه به روز رسانی مهریه، اینگونه است که مهریه در شاخص سالیانه سال قبل از طلاق یا سال قبل از مطالبه مهریه توسط زن ضرب و بر شاخص سالیانه سال ازدواج تقسیم می شود.
• اگر شوهر فوت کرده باشد، زن می تواند مهریه ریالی را به نرخ روز دریافت کند؛ بدین ترتیب که میزان مهریه در شاخص سالیانه همان سال وفات ضرب می شود و بر شاخص سالیانه سال ازدواج تقسیم می شود.
• اگر زن فوت کرده باشد، وراث او می توانند مهریه ریالی را به نرخ روز دریافت کنند. بدین ترتیب که در این حالت نیز میزان مهریه در شاخص سالیانه همان سال وفات ضرب می شود و بر شاخص سالیانه سال ازدواج تقسیم می شود.

• بنابراین:
  • درصورت مطالبه مهریه در زمان بقای زوجیت، شاخص سال قبل از مطالبه ملاک است.
  • در صورت مطالبه مهریه در طلاق، شاخص سال قبل از طلاق، ملاک است.
  • در صورت مطالبه مهریه بعد از فوت زوجین، شاخص سال فوت، ملاک است.

مطابق با نظر مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضائیه به شماره 636/1403/7 مورخ 07/09/1403 در  پاسخ به صلاحیت دادگاه در مهریه وجه نقد بدین شرح که در صورتیکه خواسته مطالبه مهریه وجه نقد به روز است که با محاسبه به نرخ روز بالاتر از یکصد میلیون تومان قرار می گیرد ولی بدون محاسبه کمتر از یکصد میلیون تومان است، آیا این دعوا در صلاحیت دادگاه صلح است یا دادگاه عمومی حقوقی؟

بیان گردیده که: در دعوای مطالبه مهریه به نرخ روز موضوع تبصره الحاقی 1376 ماده 1082 قانون مدنی ملاک و معیار صلاحیت دادگاه صلح مهریه به نرخ روز میباشد. بنابراین چنانچه مبلغ مهریه با لحاظ تبصره یاد شده بیش از نصاب یک میلیارد ریال موضوع بند یک ماده 12 مذکور باشد، رسیدگی به آن از صلاحیت دادگاه صلح خارج است.

مطالبه مهریه بعد از طلاق

با انعقاد عقد نکاح مهر به ملکیت زن در آمده و وقوع یا عدم وقوع طلاق هیچ تأثیری بر مطالبه مهریه از جانب زن نمی‌گذارد.

• با وقوع طلاق پس از نزدیکی تمام مهر متعلق به زن می شود و اگرمهری تعیین نشده باشد، مستحق دریافت مهرالمثل است.
• با وقوع طلاق قبل از نزدیکی، زن مستحق دریافت نصف مهر می باشد و در صورتیکه شوهر بیش از نصف مهر را قبلا به زن داده باشد، مالکیت نصف مهر به شوهر بر می گردد. و اگر مهری تعیین نشده باشد، زن مستحق دریافت مهرالمتعه می باشد.

مطالبه مهریه در طلاق خلع

در صورتیکه در طلاق خلع زن، تمام مهریه خود را به مرد ببخشد، دیگر مهریه ای به وی تعلق نمی گیرد. اما اگر میزان مالی که در ازای طلاق خلع به مرد بخشیده کمتر از مهریه اش باشد، برای مابقی آن حق مطالبه دارد.

قابل توجه است که هر گاه شوهر قبل از نزدیکی، زن را در برابر بذل مهر، طلاق دهد، پس از طلاق استحقاق گرفتن نیمی از مهر را ندارد. زیرا قصد طرفین بر این است که زن در مقابل طلاق از مهر خود صرف نظر کند، بدون اینکه شوهر بتواند نصف آن را بعداً مطالبه نماید.

مطالبه مهریه در طلاق توافقی

در طلاق توافقی زوجین می توانند راجع به مهریه هر نوع توافقی را داشته باشند که به عنوان مثل قسمی از مهریه پرداخت شود و الباقی آن به صورت قسطی پرداخت شود. در هر حال در طلاق توافقی، ملاک توافق زوجین راجع به مسائل مالی از جمله مهریه و نفقه و … می‌باشد و محدودیتی در این زمینه وجود ندارد.

وضعیت مهریه در صورت فسخ نکاح

در شرایطی که نکاح به موجب مقررات قانونی فسخ شود چند حالت برای مهریه زن قابل تصور است:

1. مهریه ضمن عقد نکاح تعیین شده و نزدیکی نشده باشد؛ در این صورت زن مستحق هیچگونه مهری نیست. مگر دلیل فسخ نکاح، عنن مرد باشد که زن مستحق نصف مهر می‌باشد.
2. در عقد مهریه تعیین نشده و نزدیکی نشده باشد؛ در این حالت زن مستحق هیچگونه مهری نیست. مگر دلیل فسخ عنن مرد باشد که زن مستحق نصف مهر می باشد.
3. در عقد مهریه تعیین شده و نزدیکی صورت گرفته باشد؛ در این صورت صرف نظر از دلیل فسخ، زن مستحق تمام مهر می باشد.
4. در عقد مهریه تعیین نشده و نزدیکی صورت گرفته است؛ در این صورت زن مستحق مهرالمثل است.

اگر مهریه ثبت نشود چه می شود؟

در صورتیکه در عقد نکاح مهر ذکر نشود یا عدم مهر شرط شود، بسته به شرایط مختلف ممکن است مهرالمسمی، مهر المتعه و مهرالمثل به زن تعلق بگیرد. هم چنین گاهی ممکن است هیچ مهری به زن تعلق نگیرد.

• اگر در عقد نکاح مهر ذکر نشود، یا عدم مهر شرط شود، ولی طرفین بعد از نکاح و قبل از مباشرت و نزدیکی، به مهر خاصی تراضی نمایند مهرالمسمی یعنی مهری که قبل یا بعد از عقد به طور مشخص تعیین می شود؛ به زن تعلق می گیرد.
• اگر در عقد نکاح مهر ذکر نشود، یا عدم مهر شرط شود، وقبل از آنکه طرفین بر تعیین مهر تراضی کنند، بین آنها مباشرت و نزدیکی رخ دهد، به زن مهرالمثل یعنی مهری که با توجه به شرایط و وضعیت خانوادگی زوجه و سایر اوصاف آن زن و با توجه به زنان مشابه آن تعیین می شود؛ تعلق می گیرد.
• اگر در عقد نکاح مهر ذکر نشود یا عدم مهر شرط شده باشد و شوهر قبل از نزدیکی و تعیین مهر زن خود را طلاق دهد، به زن مهر المتعه یعنی مهری که با توجه به وضعیت مالی مرد تعیین می شود؛ تعلق خواهد گرفت.
• اگر در عقد نکاح مهر ذکر نشود و قبل از نزدیکی بین زوجین، عقد نکاح به علت عنن (ناتوانی جنسی مرد) فسخ شود زن مستحق نصف مهر المثل می باشد.
• اگر در عقد نکاح مهر معین نشود، یا عدم مهر شرط شده باشد و قبل از مباشرت بین زوجین یکی از آنها فوت شود، مطابق با ماده 1088 قانون مدنی زن مستحق هیچ مهری نیست.

صلح (انتقال) اموال قبل از مطالبه مهریه

در رابطه با انتقال اموال زوج قبل از مطالبه مهریه باید گفت بدهکاری اشخاص به دیگران مخصوصاً بدهی زوج به زوجه از بابت مهریه دلیل بر باطل بودن معاملات وی نیست. بنابراین تا پیش از مطالبه مهریه توسط زوجه، معاملات زوج و انتقال اموال توسط وی معتبر و صحیح است. مگر آنکه صوری بودن این معاملات ثابت شود. بدین نحو که زوجه باید با توسل به مدارک و مستندات و شهود صوری بودن آن را اثبات کند؛ هر چند معامله زوج حقیقتا برای فرار از دین مهریه بوده باشد.

انتقال اموال بعد از مطالبه مهریه

چنانچه معاملات زوج بعد از حکم قطعی دادگاه مبنی بر محکومیت زوج به پرداخت مهریه صورت گرفته باشد مطابق با رای وحدت رویه شماره 774 مورخ 20/01/1398 هیات عمومی دیوان عالی کشور، فرار از دین محسوب می شود. مطابق با این رای در مقام تعیین مجازات برای انتقال دهندگان مال، لزوم سبق محکومیت قطعی مدیون و سپس انتقال مال از ناحیه وی با انگیزه فرار از دین لازم است که در این صورت موضوع دارای جنبه کیفری است…” یعنی زوج به جرم فرار از دین محکوم خواهد شد و انتقال اموال قبل ازمحکومیت قطعی زوج به پرداخت مهریه، غیرقابل تعقیب جزایی می باشد.

حق تقدم زن برای مطالبه مهریه نسبت به سایر طلبکاران

در نحوه تقسیم اموال مرد بین زوجه وی و طلبکاران وی، هر چند مقنن در ماده 148 قانون اجرای احکام مدنی حق تقدم برای مهریه نسبت به طلب سایر طلبکاران قائل شده است، اما این حق تقدم بسیار ناچیز و تاسقف 200 هزار ریال می‌باشد و در عمل مهریه یک دین عادی بوده و به خودی خود دارای حق تقدم نسبت به سایر طلبکاران نمی‌باشد.

ولیکن با وجود شرایطی می‌توان این حق تقدم را کسب کرد. بدین صورت که زن “قبل از سایر طلبکاران مرد” اقدام به توقیف اموال وی نموده و بدین ترتیب نسبت به سایر طلبکاران مقدم شود.

البته در صورتیکه در میان طلبکاران مرد، “طلبکاران دارای وثیقه” مانند بانکهایی که دارای سند رهنی از مرد می‌باشند به عنوان طلبکار باوثیقه وجود داشته باشد، زن هیچگونه حق تقدمی ندارد و بانک نسبت به توقیف اموال مرد مقدم و در اولویت می‌باشد.

هم چنین اگر دیون ممتازدر میان  دیون مرد وجود داشته باشد مانند حقوق کارگران آن مرد، باز هم زن هیچگونه حق تقدمی نخواهد داشت ولو زودتر از کارگران اقدام به توقیف اموال آن مرد نموده باشد.

لذا؛ وضعیت سایر طلبکاران مرد در حق تقدم زن نسبت به توقیف اموال نقشی تعیین کننده دارد.

سخن پایانی

امروزه شناخت راه های قانونی جهت مطالبه مهریه که یکی از امور مهم در دعاوی خانواده بخصوص دعوای طلاق به شمار می آیند حائز اهمیت است. بنابراین جهت احقاق حقوق خواهان، دعوای مذکور می بایست به درستی و با اطلاع از قوانین و مقررات به روز کشور مطرح و اثبات گردد. وکلای دفتر حقوقی بین المللی دادپویان حامی با بیش از ده سال سابقه فعالیت در این راستا حاضر به ارائه مشاوره حقوقی و ارائه راهکارهای قانونی موجود و پذیرش هر نوع دعاویی در این زمینه می باشند. در صورت نیاز به دریافت هرگونه مشاوره و یا پیگیری دعاوی خود می توانید با موسسه تماس حاصل فرمایید.