خاتمه قرارداد پیمانکاری: دلایل، شرایط و آثار آن

عدم پایبندی به تعهدات، مشکلات مالی یا تاخیرات پروژه از جمله مواردی است که منجر به خاتمه پیمان می شود. ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان این امکان را فراهم نموده تا کارفرما بتواند در شرایطی بدون اینکه تقصیری متوجه پیمانکار باشد بنا به مصلحت خود یا علل دیگر، تصمیم به خاتمه بگیرد. اما تصمیم به خاتمه قرارداد پیمانکاری نیازمند شناخت دقیق دلایل قانونی، رعایت شرایط شکلی و ماهوی مندرج در شرایط عمومی پیمان و پیش بینی آثار و پیامدهای آن است. نادیده گرفتن این موارد می تواند عواقب جبران ناپذیری برای کارفرما یا پیمانکار به همراه داشته باشد. به همین دلیل در این مقاله سعی نمودیم ابعاد مختلف خاتمه پیمان، دلایل، شرایط و آثار آن را بررسی نمائیم.

جهت رزرو وقت حضوری یا مشاوره آنلاین و تلفنی با وکیل پیمانکاری در تهران از طریق واتساپ، یا تماس تلفنی با شماره‌های زیر با ما در ارتباط باشید.

 خاتمه پیمان چیست؟

خاتمه پیمان به معنای پایان یافتن تعهدات قراردادی پیمانکار و کارفرما می باشد. در ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان مقرر گردیده پیش از اتمام کارهای موضوع پیمان، بدون آنکه تقصیری متوجه پیمانکار باشد، کارفرما می تواند خاتمه پیمان را به پیمانکار ابلاغ نماید. البته در این قانون به پیمانکار نیز اختیار خاتمه داده شده است.

شرایط خاتمه قرارداد پیمانکاری

خاتمه قراردادهای پیمانکاری به دو طریق ممکن است: خاتمه پیمان از طرف پیمانکار و خاتمه پیمان از طرف کارفرما که هر یک مستلزم وجود شرایطی خاص است.

شرایط خاتمه پیمان از طرف پیمانکار

خاتمه پیمان از طرف پیمانکار در موارد ذیل امکان پذیر است:

• عدم تحویل کارگاه به پیمانکار

یکی از تعهداتی که در شرایط عمومی پیمان بر عهده کارفرما می باشد تحویل کارگاه بدون معارض ظرف مهلت ۳۰ روز از تاریخ مبادله پیمان است. در صورتی که کارفرما نتواند کارگاه را با این شرایط تحویل پیمانکار دهد، سه حالت به وجود می آید:

– تاخیر در تحویل کارگاه بیش از یک ماه باشد. که در این صورت پیمانکار می تواند طبق بند (ج) ماده ۲۸ شرایط عمومی پیمان، خسارت تاخیر در تحویل کارگاه و هزینه های اضافی ایجاد شده را از کارفرما دریافت نماید. بنابراین در این حالت حق خاتمه پیمان برای پیمانکار پیش بینی نشده است.

– تاخیر در تحویل کارگاه بیش از ۳۰ درصد مدت پیمان یا ۶ ماه هر کدام که کمتر باشد. اگر مبلغ کارهای پیش بینی شده در محل های تحویل نشده تا ۲۵ درصد مبلغ اولیه پیمان باشد، پیمانکار می تواند با اطلاع قبلی ظرف ۱۵ روز، آن قسمت از کار را از تعهدات خود حذف نماید. اما در صورتی که مبلغ کارهای پیش بینی شده در محل های تحویل نشده بیش از ۲۵ درصد مبلغ اولیه پیمان باشد، پیمانکار می تواند اقدام به خاتمه پیمان نماید.

– کارفرما نتواند کارگاه را تحویل دهد. اگر کارفرما نتواند هیچ بخشی از کارگاه را تحویل دهد، پیمانکار می تواند پس از سپری شدن ۳۰ درصد مدت اولیه پیمان یا ۶ ماه هر کدام که کمتر است خاتمه پیمان را اعلام نماید. در این صورت پیمانکار مستحق دریافت خسارتی معادل ۵/۲ درصد متوسط کارکرد فرضی ماهانه می باشد.

• کاهش مبلغ پیمان بیش از ۲۵ درصد مبلغ اولیه

کاهش مقادیر پیمان طبق بند (الف-۲) ماده ۲۹ شرایط عمومی پیمان، تا سقف ۲۵ درصد مجاز می باشد. در صورتی که کاهش مقادیر پیمان بیش از ۲۵ درصد باشد پیمانکار مخییر است پروژه را با همان نرخ پیمان انجام دهد یا خاتمه پیمان را اعلام نماید. اگر پس از اتمام کار و در مرحله تنظیم صورت وضعیت قطعی، مشخص گردد که مقادیر کار بدون ابلاغ کارفرما بیش از ۲۵ درصد کاهش داشته طبق بند (ب) ماده ۲۹ شرایط عمومی پیمان، نرخ پیمان ملاک برای تعیین مطالبات پیمانکار است و پیمانکار نمی تواند ادعای خسارت ناشی از کاهش مقادیر کار داشته باشد.

• تعلیق پیمان بیش از سه ماه

طبق بند (د) ماده ۴۹ شرایط عمومی پیمان، در صورتی که تعلیق بیش از سه ماه ضروری باشد کارفرما می تواند مدت تعلیق را برای یک بار و حداکثر سه ماه افزایش دهد. در صورتی که پیمانکار با تعلیق موافقت ننماید، طبق ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان نسبت به خاتمه پیمان اقدام می شود.

برای ثبت درخواست مشاوره حقوقی انواع قراردادهای پیمانکاری با وکیل متخصص، فرم زیر را تکمیل نمایید. وکلای متخصص دادپویان حامی بعد از دریافت اطلاعات در اسرع وقت با شما تماس خواهند گرفت.

شرایط خاتمه پیمان از طرف کارفرما

پیش از اتمام کارهای موضوع پیمان، کارفرما می تواند بدون آنکه تقصیری متوجه پیمانکار باشد، تصمیم به خاتمه پیمان بگیرد.

• در صورتی که کارفرما تصمیم به خاتمه پیمان بگیرد باید طبق ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان، خاتمه قرارداد پیمانکاری را به پیمانکار ابلاغ نماید.
• در صورت ابلاغ ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان از سوی کارفرما، باید نسبت به کارهایی که نا تمام است طبق مقررات ماده ۴۱ تحویل قطعی و نسبت به کارهایی که پایان یافته، طبق مقررات ماده ۳۹ تحویل موقت صورت گیرد.
• در قراردادهای تابع ضوابط طرح های تملک دارایی های سرمایه ای که بر اساس فهرست بهای واحد پایه منعقد شده باشد، در صورت خاتمه پیمان پیش از اتمام کارهای موضوع پیمان، بهای مصالح موجود در کارگاه بر اساس نرخ متعارف روز در تاریخ خرید و صرفا با اعمال ضریب بالاسری در صورت وضعیت محاسبه می شود.
• در صورت ابلاغ ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان از سوی کارفرما، با توجه به اینکه تجهیز کارگاه توسط پیمانکار بر چیده نمی شود بابت آن وجهی به پیمانکار تعلق نمی گیرد.
• برای خاتمه پیمان از سوی کارفرما مهم نیست که تا چه حدی از پروژه از سوی پیمانکار انجام شده است. و کارفرما می تواند در هر زمانی به پیمان خاتمه دهد.
• در صورتی که کارفرما اقدام به خاتمه پیمان نماید خسارت تاخیر موضوع بند(ب) ماده ۵۰ شرایط عمومی پیمان قابل دریافت است.

 اقدامات پس از خاتمه پیمان

1. پیمانکار باید نسبت به تحویل نقشه ها، کاتالوگ ها، قراردادهای یا پیمانکاران جزء و سایر مدارک را تحویل کارفرما دهد.
2. کارفرما کارهایی که ناتمام ماندن آنها موجب بروز خطر یا زیان مسلم است در ابلاغ تعیین می کند. و مهلت بیشتری میدهد تا پیمانکار بتواند در آن مهلت، اینگونه کارها را آماده تحویل نماید.
3. خلع ید پیمانکار از کارگاه
4. تهیه صورت وضعیت کارهای انجام شده.
5. اگر کارفرما تاسیسات و ساختمان های موقت را نیاز داشته باشد، آنها را در اختیار گرفته و بهای آنها را به حساب پیمانکار منظور می کند. در صورتی که تاسیسات و ساختمان ها در خارج از محل های تحویلی کارفرما باشد. بهای اجاره آنها را برای مدت لازمه جهت تکمیل کار به پیمانکار پرداخت می کند. باتوجه به عدم برچیدن کارگاه نباید وجهی بابت برچیدن به پیمانکار پرداخت شود.
6. اگر کارفرما تاسیسات و ساختمان های موقت را نیاز نداشته باشد، پیمانکار مکلف است ظرف ۳ماه از تاریخ ابلاغ نسبت به برچیدن کارگاه اقدام نماید. با توجه به برچیدن کارگاه هزینه آن به عهده پیمانکار است.
7. یکی دیگر از آثار خاتمه پیمان، تعیین تکلیف وضعیت مصالح و تجهیزات می باشد. در خصوص مصالح و تجهیزات که برای اجرای پیمان سفارش شده است، پیمانکار لیست مصالح و تجهیزات را همراه با شرایط خرید برای کارفرما ارسال می کند. کارفرما تا ده روز از تاریخ دریافت، فهرست اقلامی که مورد نیاز تشخیص دهد به پیمانکار اعلام می نماید. پیمانکار قرارداد خرید اقلام را به نام کارفرما منتقل می کند. مبالغی که از سوی پیمانکار تادیه شده در مقابل تسلیم اسناد آن به حساب طلب پیمانکار منظور می گردد. همچنین در خصوص مصالح و تجهیزات و دیگر تدارکات که مازاد بر اجرای کار است، پیمانکار باید ظرف ۳ماه از تاریخ ابلاغ، آنها را خارج کند. در غیر اینصورت کارفرما به هر نحو مقتضی عمل می نماید و هزینه های آن بر عهده پیمانکار است.
8. تعیین تکلیف وضعیت تعهدات پیمانکار به اشخاص ثالث و پیمانکاران جزء یکی دیگر از آثار خاتمه پیمان می باشد. پیمانکار باید پس از دریافت ابلاغ خاتمه پیمان، قراردادهای خود با پیمانکاران جزء را خاتمه دهد. در صورتی که در مقابل اشخاص تعهداتی کرده است و در اثر خاتمه دادن ملزم به پرداخت هزینه و خسارتهایی به این اشخاص گردد پس از رسیدگی و تایید به حساب پیمانکار منظور می شود.
9. کارفرما باید نسبت به آزاد سازی تضامین قراردادهای پیمانکاری اقدام نماید. حداکثر تا ۱ ماه پس از تحویل کارهای انجام شده، آخرین صورت وضعیت موقت با احتساب مصالح پای کار تنظیم می شود. اگر پیمانکار بدهکار نباشد ضمانتنامه انجام تعهدات آزاد می شود. هرگاه میزان بدهی پیمانکار از نصف کسور حسن انجام کار بیشتر بود ضمانتنامه انجام تعهدات بر حسب مورد طبق شرایط تعیین شده در ماده۴۰یا۵۲ آزاد می شود. تضمین حسن انجام کار قسمت تحویل موقت شده و قسمت تحویل قطعی شده هر یک جداگانه طبق ماده۳۵ آزاد می شود.

مطلب مرتبط: شرایط فسخ قرارداد پیمانکاری

تفاوت فسخ و خاتمه پیمان

فسخ در قراردادهای پیمانکاری طبق ماده ۴۶ شرایط عمومی پیمان فقط از سوی کارفرما پیش بینی شده است. کارفرما در صورتی می تواند حق فسخ را اعمال نماید که پیمانکار مرتکب تخلفاتی که در بند (الف و ب) ماده مذکور مقرر گردیده، شده باشد. همچنین فسخ پیمان مستلزم رعایت تشریفات قانون اعم از تشکیل هیات ۳ نفره به انتخاب وزیر و یا بالاترین مقام سازمان و ارجاع موضوع به هیات مزبور جهت بررسی موضوع فسخ و تائید فسخ توسط وزیر یا بالاترین مقام سازمان و سپس ابلاغ به پیمانکار می باشد.

حق فسخ موضوع مواد ۴۶ و ۴۷ شرایط عمومی پیمان جنبه ضمانت اجرا دارد و زمانی دستگاه اجرایی از آن استفاده می نماید که پیمانکار مرتکب تخلف شده باشد.

ابلاغ خاتمه پیمان برخلاف فسخ نیازی به انجام تشریفات ندارد و در صورت خاتمه، طی نامه درخواست ماده ۴۸ به کارفرما از سوی پیمانکار صورت می گیرد. و در صورتی که خاتمه پیمان از سوی کارفرما باشد از طریق ابلاغ ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان به پیمانکار انجام می شود. خاتمه پیمان جنبه ضمانت اجرا ندارد بلکه دستگاه اجرایی به جهت مقتضیات ایجاد شده و مصلحت کارفرما از ان استفاده می نماید. در فسخ نه تنها پرداخت خسارت به پیمانکار وجود ندارد بلکه کارفرما پس از ابلاغ فسخ، باید نسبت به ضبط و وصول مبلغ ضمانت نامه اقدام نماید. در حالی که در خاتمه پیمان در شرایطی پیمانکار می تواند مطالبه خسارت نماید همچنین کارفرما باید تضامین پیمانکار را نیز آزاد نماید.

وضعیت کارهای ناتمام پس از خاتمه پیمان

طبق بند الف ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان، کارفرما آن قسمت از کارها را که نا تمام است، طبق مقررات درج شده در ماده ۴۱ تحویل قطعی و آن قسمت که را که پایان یافته است طبق مقررات تعیین شده  در ماده ۳۹ تحویل موقت می گیرد. با توجه به مبهم بودن این قسمت از ماده مذکور، نظام فنی و اجرایی سازمان برنامه و بودجه اینگونه توضیح داده است، منظور از عبارت « آن قسمت را که پایان یافته است طبق مقررات تعیین شده در ماده ۳۹ تحویل موقت میگیرد» آن قسمت از کار است که به اتمام رسیده است و نا تمام بودن بخش های دیگر، مانع کارکرد و بهره برداری در نظر گرفته شده برای قسمت مذکور، بر اساس پیمان منعقده و مشخصات فنی پروژه نباشد.

نحوه محاسبه هزینه های تجهیز در خاتمه پیمان

در صورت بروز ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان، کارفرما در برابر محاسبه هزینه تجهیز به سه روش زیر عمل می نماید:

• تجهیز اولیه: تاسیسات و تجهیزاتی که برای شروع عملیات اجرایی لازم بوده و در صورت اجرا شدن مبلغ آن کاملا در وجه پیمانکار پرداخت می شود. در صورتی که کارفرما نیاز به استفاده از قسمت هایی از تجهیز کارگاه داشته باشد، تنها باید هزینه مصالح بازیافتی را در وجه پیمانکار پرداخت نماید و در این حالت هزینه برچیدن از مطالبات پیمانکار کسر می گردد.
• تجهیز مستمر: در مورد عملیاتی که به صورت پیوسته برای پیشتیبانی عملیات اجرایی لازم می باشد، بر اساس پیشرفت عملیات محاسبه و پرداخت می گردد که این موضوع می تواند مورد ادعای پیمانکار در مراجع قضایی قرار گیرد. در صورتی که تاخیرات زمانی به واسطه قصور پیمانکار نبوده، مبلغ تجهیز مستمر بایستی بر اساس درصد گذر زمانی نسبت به مدت قرارداد مورد محاسبه قرار گیرد و به پیمانکار پرداخت شود.
• بر چیدن کارگاه: به دلیل عدم انجام این عملیات هیچ مبلغی به پیمانکار تعلق نمی گیرد.

در صورتی که بابت ادعای تجهیز مستمر بین کارفرما و پیمانکار اختلاف به وجود آید، پیمانکار می تواند از طریق طرح دعوا در مراجع قضایی این هزینه ها را مطالبه نماید.

وضعیت مصالح پای کار در خاتمه پیمان

در قراردادهای پیمانکاری که بر اساس فهرست بهای واحد پایه منعقد شده باشند، در صورتی که پیش از اتمام کارهای موضوع پیمان، قرارداد پیمان خاتمه یابد، بهای مصالح موجود در کارگاه که طبق مشخصات برای اجرای موضوع تهیه شده اند بر اساس نرخ متعارف روز در تاریخ خرید و صرفا با اعمال ضریب بالاسری در صورت وضعیت قطعی منظور می شود. در صورتی که مصالح پای کار، طبق ضوابط فهرست بهای واحد پایه مربوط مشمول پرداخت هزینه حمل باشند، هزینه حمل آنها طبق ضوابط و بر اساس ردیف های مربوط با اعمال ضریب های مندرج در پیمان محاسبه و در صورت وضعیت قطعی درج می شود.

وضعیت پیمانکاران جزء در خاتمه پیمان

در صورت وقوع خاتمه پیمان، کارفرما در برابر کلیه فروشندگان و پیمانکاران جزء که دارای قرارداد با پیمانکار اصلی هستند جوابگو و مسئول می باشد حال یا باید قرارداد را تا انتها ادامه دهد و یا جریمه فسخ یک طرفه منظور شده را در وجه فروشنده و یا پیمانکار پرداخت نماید. بنابراین در صورت عدم تمایل کارفرما بر ادامه عملیات اجرایی پروژه و یا ادامه همکاری با اشخاص ثالث، بایستی کلیه هزینه های مترتبه شامل جریمه فسخ در وجه ایشان پرداخت گردد.

الزام کارفرما به خاتمه پیمان

با توجه به موارد فوق الذکر می توان اینگونه نتیجه گرفت که کارفرمایان در اکثر اوقات تمایل به فسخ قراردادهای پیمانکاری دارند چرا که در صورت خاتمه پیمان مکلف هستند نسبت به آزادسازی تضامین و تسویه حساب با پیمانکاران اقدام نمایند. لذا با وجود شرایط مندرج در ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان و بدون اینکه قصوری از جانب پیمانکار صورت گرفته باشد، اقدام به اعلام فسخ و ابلاغ آن می نمایند. در این حالت پیمانکار ناچار است که در مراجع صالح اقدام به طرح دعوای ابطال فسخ پیمان و الزام کارفرما به خاتمه پیمان نماید. در صورتی که شرایط خاتمه پیمان از سوی دادگاه احراز شود، رای بر ابطال فسخ و الزام کارفرما به خاتمه پیمان و تسویه حساب نهایی و آزاد سازی تضامین قرارداد پیمانکاری و محکومیت کارفرما به پرداخت هزینه های ناشی از ضبط ضمانت نامه و غیره صادر می شود.

خاتمه قراردادهای پیمانکاری از جمله مسائل مهم در قراردادهای پیمانکاری می باشد که اعمال آن نیازمند وجود شرایط مقرر در شرایط عمومی پیمان می باشد. یکی از دعاوی رایج در حوزه پیمانکاری مربوط به خاتمه پیمان می باشد که طرح و اقامه آن مستلزم داشتن وکیل متخصص در دعاوی پیمانکاری می باشد. دفتر حقوقی دادپویان حامی با بیش از ۲۰ سال سابقه فعالیت در دعاوی پیمانکاری و با بهره گیری از وکلای با تجربه در این حوزه آماده ارائه خدمات حقوقی تخصصی خویش به کارفرمایان و پیمانکاران می باشد.