ربا و مجازات آن در قانون مجازات اسلامی

۱)در چه صورتی فردی که وجه نقدی را از دیگر قرض می نماید به عمل او عنوان ربا تعلق می گیرد ؟

۲) آیا در معاملات رهنی ، امکان ربوی بودن وجود دارد ؟

۳)در چه صورتی عقد اجاره ممکن است ربوی تلقی شود؟

۴)چه شرایطی سبب می شود تا جرم ربا رخ دهد؟

۵) اگر معاملات را در قالب مضاربه منعقد نماییم ، آیا باز هم عنوان ربا را به خود می گیرد؟

۶) آیا اگر از بانک سود دریافت شود ، ربا تحقق می یابد؟

۷) چه مجازاتی برای مرتکبین جرم ربا در قانون در نظر گرفته شده است؟

ربا واژه ای است،که ازگذشته تابه حال شنیده شده وشنیده میشودوبعید است دراینده ای نزدیک هم ازدایره لغات حذف شود.

ربا به معنای سود بیش از اندازه گرفتن وگاهی به معنای هرسودی عنوان شده است اماسود نامتعارف رامدنظر قرارداده است. برای مثال فردی از فرد دیگر وامی را اخذ میکندکه در سررسید معین چند برابر آن را پس بدهد.این معامله ، ربا و حرام است و اکثر ادیان آن را مزموم دانسته اند. در اسلام هم بارها و بارها از معاملات ربوی با عنوان جنگ با خدا نام برده شده است.

در گذشته ها بانک ها به معنای امروزی وجود نداشتند. افرادی که سرمایه داشتندپول خود را در اختیار دیگران قرار میدادند.درمقابل قرضی که به فرد قرض گیرنده میدادند،چند برابر و درکل مبلغ بیشتری رامطالبه میکردند. امروزه نه تنها بازهم ازبرخی از افراد سرمایه دار این عمل سرمیزند بلکه درسیستم بانکی هم راه پیدا کرده است. البته سیستم بانکی درتلاش است با راه حل هایی که در ادامه توضیح میدهیم از این مورد جلوگیری کند.

قرض دادن عمل نیکویی است وبه این معناست که فردی به خاطررضای خدا ازسودخود میگذردتامشکل فرد دیگری حل شود. اما در ربا درحقیقت فردصاحب سرمایه، از نیاز فرد دیگری سوء استفاده میکند. در ازای پولی که برای حل مشکلش به او میدهد مبلغ بیشتری را مطالبه میکند. فرد محتاج هم از آنجایی که احتمالا به پول نیاز دارد چنین شرطی را میپذیرد. اینگونه میشودکه چرخش اقتصادی متوقف میشود. سرمایه دار روزبه روز غنی تر وفرد نیازمندی که به ربا روی آورده است روز به روز فقیرتر میشود.

در حقیقت ربا پیامدهای فراوانی را در پی دارد. از جمله اینکه مردم را ازکمک رسانی به همدیگر باز میدارد . باعث میشودکه سرمایه هابه جای اینکه درراه هایی همچون تجارت،صنعت،زراعت ودرکل اعمال اقتصادی استفاده شوند،دریکجا” در نزد سرمایه دار “متمرکزشوند. بدین وسیله تمرکز جامعه را بر هم میزند وباعث دو قطبی شدن جامعه میشود. چراکه ربا گرفتن پول اضافی بدون انجام هیچ گونه کارمفید و یا مشارکت درتولید است. این موضوع دقیقا نمونه ای از ظلم و اجحاف است.

افرادی که جرم ربا راشکل میدهند:

1)فردی که مالی را به عنوان قرض به دیگری میدهد تادر سررسید مبلغ بیشتری دریافت نمایند. ربادهنده نامیده میشود.

2)فردی که این توافق را می پذیرد و پول را دریافت می کند ربا گیرنده نامیده می شود .

3)فردی که واسطه بین ربا دهنده و ربا گیرنده می شود.  این دو را به هم معرفی میکند که واسطه در ربا است .از آن رو که ارتکاب جرم را تسهیل میکند معاون جرم گفته میشود.

 انواع ربا

ربا را از یک جهت می توان به دو دسته  ربای قرضی و ربای معاملی تقسیم نمود:

۱)ربای قرضی

ربای قرضی ربای قرضی که همان اضافه بر مقدار وام گرفتن است. یعنی فردی از دیگری مبلغی را قرض کند که در فلان تاریخ مبلغ بیشتری را پرداخت کند که این اضافه پرداخت را ربا می گویند. به این نوع ربا ، ربای واقعی هم گفته می شود.

۲)ربای معاملی

ربای معاملی یا ربای حکمی به ربایی گفته میشود که در آن دادو ستد انجام می گیرد. همراه با اجناسی که مکیل و موزون هستند.ربای معاملی آن بهره ای است که طرفین معامله زائد بر عرض یا معوض از طرف دیگر دریافت کند.شرط این نوع معامله این است که دو جنسی که مورد معامله قرار میگیرند از جنس واحد باشند.

بیشتر بخوانید :  بررسی جرم معامله معارض

در حقیقت مکیل بودن به چیزی گفته می شود که با پیمانه اندازه گیری می شود. و موزون بودن هم آن است که با وزن و کشیدن مشخص میگردد. در مقایل مکیل و موزون بودن معدود راداریم که مواردی را شامل می شود که صرفا با شمارش تعین می گردد.در ربای معاملی یا نقدی در مکیل بودن حرمت وجود دارد اما در مواردی که با شمارش مورد دادو ستد قرار می گیرند اضافه گرفتن مشکلی ندارد.

با یک مثال موضوع را ساده می کنیم ،فرض کنید بناست یک کیلو پنیر در مقابل ۶ کیلو شیر معامله شود، مسلما مشتقات هر دو این دو مورد یکی است از ۶ کیلو شیر همان ۱ کیلو پنیر تهیه می شود هر دو شیر و پنیر مثلی هستند شرع  این مورد را هم چون تفاضل در مثلیان است را ربا  و حرام میداند و اما از نظر عرفی مشکلی نیست. و عرف آن را جایز می داند.

موارد قابل شمارش اگر بیشتر از قیمت هم مورد معامله قرار بگیرند مشکلی نیست و ربا تاقی نمی شود.

و مسلما برایتان جالب خواهد بود اگر بعضی از مواردی را که تاکنون اصلا به آن ها توجه نکرده اید را برایتان بیان کنیم که این موارد هم جزء معاملات ربوی محسوب میشوند.

از جمله قرض ربوی در رهن و اجاره هم گاهی جای خود را پیدا می کند . اگر ارکان این عقود به درستی رعایت نشود پس لازم است در این عقود هم احتیاط لازم انجام گیرد. برای مثال فرض کنید مستاجر ملک شما ،به شما به عنوان مالک میگوید فلان مبلغ را به شما قرض میدهم به شرط اینکه فلان مبلغ را از اجاره خانه ات کم کنی در این روش چون در برابر دادن وام ” قرض” شرطی گذاشته شده است و ربای قرضی شکل گرفته است .در حالیکه اگر طبق عرف موجر یا صاحب خانه می گفت ملکم را به شما در مقابل ماهانه فلان مبلغ اجاره میدهم ، این معامله از نظر قانونی و شرعی هیچ موردی پیدا نمیکرد.

در برخی از موارد هم مطمئنا به وفور دیده اید زمانی که زمان سررسید بدهی شما فرا رسیده است و فردی که از او قرض گرفته اید در مقابل تمدیدمهلت برای پرداخت بدهیتان از شما درخواست اضافه مبلغی را میکند که این اضافه ارزش ربا و البته جرم است.و به همین دلیل هم هست که در بانکداری بدون ربا، فروش اقساطی تمدید نمیگردد تا از ربوی شدن آن جلوگیری شود.

مورد دیگری هم که بسیار آشناست جریمه تاخیر وام است که البته این مورد را در بانک ها هم مشاهده میشود. لازم به ذکر است که جریمه تاخیر اگر از ابتدا در قرارداد باشد و مشتری بداند که در مقابل عدم پرداخت باید مبلغی به عنوان جریمه پرداخت کند و التزام مشتری به پرداخت به موقع مدنظر باشد از نظر فقهای شورای نگهبان و برخی از مرجع تقلید بی اشکال است .اما اگر چنین نباشد یعنی برای سود بردن باشد همان ربا تلق می شود.

شرایط تحقق ربا

برای اینکه ربا محقق شود مانند هرجرم دیگری شرایطی نیاز است. که اگر شرایط نباشد جرمی هم اتفاق نمی افتد.در صورتی که لازم است بدانید تا شرایط تحقق ربا فراهم نباشد این جرم شکل نمیگیرد.این شرایط عبارت است از:

۱)مالی بودن در ربا اهمیت دارد ، حتما باید مالی داده شود. اگر برای مثال فردی به دیگری بگوید که در مقابل انجام فلان کار ، این مبلغ را به شما قرض می دهم از مصادیق ربا نیست .

۲) توافق طرفین باید حاصل شود ، یعنی بین ربا دهنده و ربا گیرنده توافق و تراضی برای دادن و گرفتن ربا شکل بگیرد.

۳)قبض و اقباض باید حتما انجام شود در صورتی که قبض و اقباضی در کار نباشد این جرم شکل نمی گیرد.

۴)مرتکب در جرم  ربا شخص حقیقی است و موردی را هم که بیان می کنند قرارداد ربا بین دو شرکت منعقد شود باز هم ربا است منظور دو شرکت ” مدیران دو شرکت است که باز هم شخص حقوقی است”.

بیشتر بخوانید :  کلاهبرداری رایانه ای

۵)شرط نمودن اضافه ارزش باید قبل از تسلیم یا در هنگام تسلیم مال باشد.

۶)در مال مشاع ربا مصداق پیدا نمی کند، چرا که مال مشاع مالی است که همه دارندگان در جزء به جزء آن شریک هستند.

تفاوت ربا با مضاربه و بیع

ربا به جز وام در قانون مجازات اسلامی برای آن مجازات هم لحاظ شده است. اما بیع و مضاربه مواردی است که در قانون کاملا قانونی و شرعی هستند. البته بسیاری از افراد سودجو ، برای خلاصی خود از جرم ربا تلاش می کنند معامله ربوی خود را درقالب بیع ومضاربه صحیح و قانونی جلوه دهند.

مضاربه در قانون مدنی بدین معناست که قراردادی بین دو فرد عامل و مضارب بسته می شود مضارب به کسی می گویند که صاحب سرمایه است و عامل به کسی می گویند که با سرمایه مضارب تجارتی را آغاز می کند و این دو با هم توافق می کنند که در سود و زیان معامله با هم شریک باشند بدین صورت که اگر احیانا بدون تعدی و تفریط عامل ،مال مورد مضاربه تلف شود از مال مضارب است .و هیچ خسارتی از جانب عامل پرداخت نمی شود.

در مضاربه سود ثابتی مقرر نشده است و عامل و مضارب با هم شریک می شوند و این عقد باعث می شودکه مضارب با خیال راحت به تجارت خود مشغول باشد و عجله ای برای باز پرداخت پول ندارد.از این رو با ذهن بازتری می تواند فعالیت خود را سامان بدهد در حالیکه در معاملات ربوی ربا گیرنده فقط به دنبال بازپرداخت پول ربا دهنده است و به این دلیل به هرکاری ولو کارهای غیر قانونی هم دست می زند و در حقیقت آزادی عمل ندارد و فقط به دنبال این است که پول قرض گرفته را برای جلوگیری از زیادتر شدن آن پرداخت کند.در بیع هم به همین شکل است ،فرد در مقابل چیزی پول پرداخت می کند که ارزش دارد و یک عامل سازنده است اما ربا عنصری فاسد کننده است .البته بسیاری از افراد برای جلوگیری از ربوی   شدن معامله دست به اقداماتی می زنند تا از ربا فرار کنند ،مثل اینکه دو جنس را بدون اینکه زیادتی در بین باشد با هم معامله مینمایند اما طرف مقابل زیادی را به دیگری صلح می کند ، هبه می کند و … البته بدون انکه این بخشیدن شرط شده باشد.

و یا اینکه هر یک از طرفین جنس خود را به دیگری قرض می دهد  و سپس ذمه او را ابراء می کند.” او را معاف می کند” البته این ابراء هم نباید شرط شده باشد این موارد جزء مواردی است که اغلب افراد از آنها برای اینکه معامله خود را صحیح و قانونی جلوه دهند استفاده می کنند تا بتوانند قانون را دور بزنند.

عملیات بانکی و ربا

بسیاری از افرادی که از ربا و نوع  آن مطلع هستند، به بانک ها خرده میگیرند. که اگر ربا اینقدر در قران مزموم شناخته شده است حتی در قانون هم برای آن مجازات در نظر گرفته شده است چرا در عملیات بانکی که باید اسلامی باشد،بانک ها در مقابل قرض دادن وام به مشتریان از ان ها سود می گیرند.

برای توجیه این مورد مواردی را بیان کرده اند هرچند مواردی که بیان میشود بسیاری از افراد را راضی نمینماید. اما به هر حال ما سعی داریم شما را با این موارد آشنا نماییم. اما قضاوت درستی یا نادرستی آن را بر دوش خودتان می گذاریم .

یکی از مواردی که برای توجیه این مسئله بیان میشود این است که بانک در مقابل سودی که به سرمایه گذارانی که سرمایه خود را در بانک گذاشته اند می دهد ، این است که وقتی افراد پول های خود را به بانک می گذارند ،بانک ها پول ها را در چرخه اقتصادی روانه می کنند و با آن ها کار می کنند. در ازای کاری که با پول سرمایه گذاران انجام می دهند به انها سود می دهند. و این مورد را با عنوان مضاربه می شناسند و از طرفی افرادی که به آن ها وام می دهند هم سودی دریافت مینمایند. و این سود هم بابت حق الزحمه ای است که بانک بابت نگهداری و کارهایی که انجام می دهد دریافت می کند.

بیشتر بخوانید :  جرم رشوه

در حقیقت در مضاربه عامل می تواند سهم مالک را طبق عرف روز تضمین کند و در اخر کار اگر کار سود بیشتری هم داشت را منظور دارد. و سودی که بانک در اینجا می گیرد، بیشتر شبیه دستمزد است .

و مورد دیگر اینکه ،بانک ها برای سودگیری و سوددهی از ابتدا به وجود نیامده اند و هدف اولیه از تاسیس ان ها امردیگری بوده است. از این رو هدف اولیه آن ها سامان دادن به فعالیت اقتصادی بوده،فلذا  نمی توان به صراحت عنوان ربا را بر ان ها حمل کرد. چرا که مفاسد ربا را هم در آن ها نمی بینیم حداقل در بانک های دولتی که سرمایه آن ها از بیت المال است . گذاشتن عنوان ربوی از نظر خیلی از افراد بی مورد است اما باز هم همین توجیهات از دیدگاه خیلی از افراد صرفا توجیه است و گرفتن هر نوع اضاغه قیمتی تحت هر عنوان همان مصادیق رباست و بس.

مجازات جرم ربا

مجازات جرم ربا در قانون مجازات اسلامی در ماده ۵۹۵ بیان داشته است که برای ربا دهنده ، ربا گیرنده ، و واسطه ان ها مجازات تعیین کرده است این مجازات علاوه بر رد اضافه به صاحب مال به ۶ ماه تا ۳ سال حبس و تا ۷۴ ضربه شلاق و نیز معادل مال مورد ربا به عنوان جزای نقدی مشخص شده است .

و اگر صاحب مال ” مال مورد ربا ” برای پرداخت مال به او مشخص نباشد، مال مورد ربا از مصادیق اموال مجهول المالک “اموالی که مالک آن ها مشخص نیست ” محسوب می شود و در اختیار ولی فقیه قرار می گیرد.

اما ممکن است هم اکنون این سوال به ذهنتان متبادر شود که اگر فردی در تنگنا باشد و نیاز مبرم به پول داشته باشد برای مثال فرزندش در بیمارستان بستری باشد و به پول احتیاج داشته باشد و به این علت مجبور به گرفتن ربا شود تکلیف چیست ؟

جای خوشحالی است که قانون گذار چنین فردی را از مجازات معاف کرده است چرا که این فرد مضطر بوده است و چاره ای جز ربا نداشته است به همین جهت بار کردن مجازات بر او به دور از انصاف است.

و البته به جز مورد اخیر جالب است بدانید که قانون گذار در بعضی از موارد ربا را بین بعضی از افراد اصلا ربا ندانسته است مثل ربا بین پدر و فرزند یا زن و شوهر و یا اینکه مسلمان از کافر ربا دریافت کند این موارد اصلا مشمول مجازات نیستند.

نتیجه گیری

در این مقاله با ربا، شرایط و ارکان ،مجازات ها و … آشنا شدیم و شاید خیلی اوقات معاملاتی را ربوی می دانستید که با خواندن این مقاله این اشتباه برایتان برطرف شده باشداما به هر حال در مزموم بودن ربا هیچ شک و شبهه ای نیست چرا که چرخه ی اقتصادی را واقعا با رکود مواجه می کند. و روز به روز به سرمایه سرمایه داران اضافه و فقر را افزایش می دهد.

اما متاسفانه در برخی موارد که تعداد آن ها هم کم نیست ربا و رباخواری مشاهده می شود.

در این مقاله سعی بر این بود که اطلاعات دقیقی را به شما ارائه می دهیم و سوالات احتمالی شما را پاسخ دهیم اما به هر حال ممکن است باز هم سوالاتی در ذهنتان باشد که پاسخ آن هارا نگرفته باشید ، گروه وکلای دادپویان حامی با بیش از ده سال سابقه فعالیت موفق در دعاوی مهم و البته دعاوی که کمتر به آن ها پرداخته می شود در کنار شماست و یاریتان می کند…


موسسه حقوقی بین المللی دادپویان حامی و وکلای مجرب و متخصص این موسسه آماده ارائه هر گونه مشاوره و قبول وکالت تخصصی در دعاوی مربوط به ربا می باشد. جهت بهره مندی از این خدمات می توانید با موسسه تماس حاصل فرمائید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.
برای ادامه، شما باید با قوانین موافقت کنید

فهرست