تعریف صحیح و جامع وصیت به شرح زیر است: عمل حقوقی که به موجب آن شخصی به طور مستقیم یا در نتیجه تسلیط دیگران در اموال خود یا حقوق خود بعد از فوت تصرف می کند.

images (1)

2 نوع وصیت طبق قانون مدنی:

وصیت تملیکی:

وصیت تملیکی طبق ماده 826 قانون مدنی عبارت است از اینکه کسی عین یا منفعتی از مال خود را برای زمان بعد از فوتش به دیگری مجاناً تملیک کند.

علاوه بر عین یا منفعت هر حق مالی از قبیل حق تألیف، حق اختراع و دیگر مصادیق حقوق مالی، قابلیت تملیک از طریق وصیت تملیکی دارند به جز حق شفعه و همچنین حقوق ارتفاقی مانند حق عبور و حق مجرا از طریق وصیت تملیکی قابل واگذاری است. همچنین موصی می تواند طلبی را که از شخص دیگری دارد با وصیت تملیکی انتقال دهد و ممکن است انتقال گیرنده طلب (موصی له) شخص بدهکار یا شخص ثالث باشد.

وصیت عهدی:

براساس ماده 826 قانون مدنی در وصیت عهدی موصی، وصی را برای انجام امر یا امور یا تصرفات دیگری مأمور می کند قانون مدنی اموری را که ممکن است موضوع مأموریت وصی قرار بگیرند، تعیین نکرده است، طبق دیدگاه غالب امور زیر ممکن است موضوع مأموریت وصی باشند: 1- سرپرستی و نگهداری صغار و محجوران  2- اداره و مصرف کردن ثلث ترکه به ترتیبی که موصی تعیین می کند  3- تصفیه ترکه (کل ترکه)

– راجع به اینکه تصفیه ترکه می تواند موضوع مأموریت وصی قرار گیرد یا نه، اختلاف نظر است طبق دیدگاه غالب با توجه به ماده 264 قانون امور حسبی وصی می تواند از جانب موصی، مأمور به تصفیه ترکه شود، این ماده بیان می کند در صورتیکه متوفی، وصی برای اداره اموال داشته باشد امر تصفیه به وصی واگذار می شود.

– البته طبق دیدگاه غالب، خود وصی می تواند پیش از فوت، فردی را به عنوان وصی جهت تصفیه ترکه تعیین کند و مأموریت او را مطابق تعریفی که در ماده 260 قانون امور حسبی برای تصفیه ترکه تعیین شده، منحصراً تصفیه کردن ترکه قرار دهد و منظور از آن تعیین دیون و حقوق بر عهده متوفی و پرداخت آنها و خارج کردن مورد وصیت از ما ترک است. تقسیم ترکه جزء تصفیه ترکه قرار نمی گیرد. قانون امور حسبی اموری را مقرر کرده که تحت عنوان امور راجع به ترکه در صلاحیت محکمه قرار گرفته اند و عبارت است از اقداماتی که برای حفظ ترکه و رسانیدن آن به صاحبان حقوق می شود از قبیل مهر و موم کردن ترکه، تحریر ترکه، اداره ترکه که هر کدام از حیث شرایط اجرا و آثار تابع احکام متفاوتی هستند.

ماهیت وصیت تملیکی:

1- عقد است و مانند عقد وقف جزء تصرفات حقوقی مجانی در اموال است.

images (5)

2- عقد مجانی و بلا عوض است اما می توان در آن شرط عوض کرد عوض ممکن است پرداخت وجه، کاری غیر از تأدیه وجه و یا حتی ترک فعل باشد و اصولاً چون تحقق اثر حقوقی وصیت تملیکی معلق به فوت موصی است، انتقال مالکیت عوض به موصی نیز معلق به فوت موصی است.

3- مطابق تعریف 826 قانون  مدنی وصیت تملیکی همیشه معلق بر فوت موصی است فوت موصی ممکن است به طور طبیعی یا به صورت فرضی اتفاق افتد. لذا اگر برای موصی حکم موت فرضی صادر کند و بعد از صدور حکم و قطعیت آن، موصی له، وصیت تملیکی را قبول نماید، مالیکت موصی به، به موصی له منتقل می شود.

4- وصیت تملیکی عقد است پس نیاز به قبول یا رد وصیت از جانب موصی له دارد اما فوریت در قبول یا رد وصیت شرط نیست، لذا هر چه موصی له تأخیر کند، اختیار قبول یا رد وصیت برای او محفوظ است. اگر تأخیر موجب ورود ضرر به ورثه گردد، به درخواست آنها طبق ماده 833 قانون  مدنی حاکم موصی له را مجبور می کند که تصمیم خود را معین نماید، حاکم نمی تواند به جای موصی له قبول یا رد وصیت را اعلام نماید، اجبار به قبول یا رد وصیت هم در حال حاضر راهکار موثری به موجب قوانین ندارد، تنها راه اجبار آن است که دادگاه در حکم خود مهلتی برای اعلام قبول یا رد تعیین کند و حکم دهد که در صورت عدم اقدام موصی له در مهلت مقرر او (موصی له) ملزم است مبالغ معینی را روزانه بابت تأخیر به ورثه موصی بپردازد.

5- وصیت تملیکی از عقود رضائی است قانون مدنی شرایط شکلی خاصی برای انشاء و تنظیم وصیت مقرر نکرده است.

– براساس این قانون اثبات وصیت با هر دلیلی مانند دیگر اعمال حقوقی امکانپذیر است (مثلاً با شهادت شهود) لذا اگر به صورت شفاهی انشاء گردد، در چهارچوب قانون مدنی با شهادت شهود قابل اثبات است.

– با این وجود قانون امور حسبی برای تنظیم وصیت اعم از عهدی و تملیکی شرایط خاصی مقرر کرده است. رسمی، سری، خودنوشت

طبق ماده 278 این قانون (قانون امور حسبی) وصیتنامه خودنوشت در صورتی معتبر است که تمام خط آن به خط موصی نوشته شده و دارای تاریخ، روز، ماه و سال به خط موصی باشد و به امضای او رسیده باشد. الزامی قلمداد کردن نگارش متن قرارداد به خط شخصی خاص در حقوق قراردادها امری نادر است قانون امور حسبی این الزام را در وصیتنامه خودنوشت مقرر کرده است. لذا اشخاصیکه فاقد سواد کافی هستند، نمی توانند به طور خودنوشت وصیتنامه تنظیم کنند.

همچنین اصولآً افرادی که سواد ندارند مطابق ماده 280 قانون امور حسبی نمی توانند به طور سری وصیت کنند این وصیتنامه سری ممکن است به خط موصی یا به خط دیگری مثل وکیل موصی باشد ولی در هر حال باید به امضای موصی برسد به همین دلیل وصیت به طور سری توسط وکیل موصی قابل انشاء نیست.

پس با توجه به مطالب فوق اشخاصی که فاقد سواد هستند تنها به صورت رسمی می توانند وصیت تملیکی یا عهدی انشاء کنند و فقط انشاء وصایا به صورت رسمی قابل توکیل است.

وصیت-تملیکی

عدم رعایت شرایط شکلی فوق موجب بطلان وصیت نیست، براساس ماده 291 قانون امور حسبی هر وصیتی که به ترتیب مذکور در این قانون واقع نشده باشد، در مراجع رسمی پذیرفته نیست، مگر اینکه اشخاص ذی نفع در ترکه به صحت آن اقرار کنند که منظور از این افراد، ورثه موصی هستند و طبق رای وحدت رویه 54 دیوانعالی کشور اگر برخی از وارثان به صحت و اعتبار وصیتی که بدون رعایت شکلی مقرر در ق امور حسبی واقع شده اقرار کنند و برخی اعتبار وصیت دارد نمایند،  وصیت متناسب با سهم الارث وارثانی که اقرار کرده اند، نافذ و موثر است و آنها ملزم به اقرار خود هستند.

به طور مثال: اگر موصی به، مالکیت عین یک قطعه زمین باشد و بعد از فوت موصی وصیتنامه ایی فاقد شرایط وصیتنامه های مندرج در قانون امور حسبی پیدا شود و وارثان متوفی سه فرزند ذکور باشند که یکی از آنها بر اعتبار وصیتنامه اقرار کند و دیگر وارثان اعتبار آن را رد کنند، در صورتیکه موصی له وصیت را قبول کند،یک سوم از مالیکت زمین به طور مشاع به موصی له و در دو سوم آن در مالکیت دیگر با سایر ورثه سهیم هستند 2 وارث دیگر باقی می ماند و به این ترتیب زمین مورد وصیت به طور مشاع به نسبتی که بیان شد، متعلق به موصی له و 2 فرزند دیگر شخص متوفی است.

فهرست