طرح دعاوی راجع به اموال غیرمنقول (املاک) دو دسته است: 1- دعاوی مالکیت 2- دعاوی تصرف

فرق دعوای مالکیت و تصرف: دعوای مالکیت دعوایی است که موضوع حق منشأ آن، مالکیت خواهان است یعنی رابطه ای که بین شخص و شی ء مادی به وجود آمده و قانون آن را محترم شمرده و به شخص توانایی دائمی و انحصاری و مطلق ممکنه را می دهد. ولی دعوای تصرف دعوایی است که موضوع حق منشاء آن، تصرفات قبلی خواهان است، یعنی رابطه ای که در آن فقط در اختیار داشتن مال یا حق مورد نظر است و وجود یا عدم وجود حق قانونی ماهوی خواهان مورد توجه قرار نمی گیرد.

images-20

ملاک تشخیص موضوع حق اصلی از جهت غیرمنقول بودن مواد 12 تا 18 قانون مدنی است.

دسته بندی دعاوی به مالکیت و تصرف یک دسته بندی فرعی از دعاوی غیرمنقول است.

1- دعاوی مالکیت: در صورتی که منشاء موضوع حق، مالکیت خواهان باشد دعوای مالکیت طرح می شود. نسبت به حق انتفاع و حق ارتفاق نیز که از حقوق عینی هستند، بایستی دعوای مالکیت طرح گردد و نه دعوای تصرف

2- دعاوی تصرف: این دعاوی به سه دسته تقسیم می شود: 1- دعوای تصرف عدوانی 2- دعوای ممانعت از حق 3- دعوای مزاحمت از حق

دعوای تصرف عدوانی: عبارتست از ادعای متصرف سابق مبنی بر اینکه دیگری بدون رضایت او مال غیرمنقول را از تصرف وی خارج کرده و اعاده تصرف خود را نسبت به آن مال درخواست می نماید.

شرایط تحقق دعوای تصرف عدوانی: 1- تصرف قبلی خواهان 2- تصرف بعدی خوانده 3- عدوانی بودن تصرفات خوانده

دعوای ممانعت از حق: عبارتست از تقاضای کسی که رفع ممانعت از حق ارتفاق یا انتفاع خود را در ملک دیگری بخواهد.

شرایط تحقق دعوای ممانعت از حق:

1- سبق تصرف بدون ممانعت خواهان و استفاده عملی از حق 2- وجود مانع فعلی خوانده 3- عدوانی بودن ایجاد مانع

دعوای مزاحمت: دعوایی است که به موجب آن متصرف مال غیرمنقول درخواست جلوگیری از مزاحمت کسی را می نماید که نسبت به متصرفات او مزاحم است. بدون اینکه مال را از تصرف خارج کرده باشد.

شرایط تحقق دعوای مزاحمت:

1- سبق تصرف بدون مزاحمت خواهان 2- وجود مزاحمت فعلی خوانده 3- عدوانی بودن مزاحمت:

در دعوای ممانعت از حق عمل فاعل به طور کلی مانع استفاده از حق می شود در حالی که در دعوای مزاحمت عمل فاعل، اخلال جزئی در تصرف ایجاد می نماید بی آنکه بهره مندی متصرف را به طور کلی غیرممکن نماید.

نقش ارائه ی اسناد و مدارک دال بر مالکیت در دعوای تصرف:

در دعاوی تصرف دادگاه وارد دلایل مالکیت نمی شود و تنها به دنبال احراز ارکان سه گانه دعاوی تصرف است. بنابراین فقط به سبق تصرفات خواهان و لحوق و عدوانی بودن تصرف خوانده یا ایجاد مزاحمت یا ممانعت رسیدگی و در صورت احراز تمامی شرایط سه گانه در دعاوی تصرف، خوانده را محکوم به بی حقی می نماید. حتی اگر مالک ملک نباشد.

طرح دعاوی تصرف نسبت به اموال منقول(مثل اتومبیل):

با توجه به مواد 158 به بعد قانون آیین دادرسی مدنی باید گفت که تنها در اموال غیرمنقول دعاوی تصرف از دعوای مالکیت تفکیک می شود، بعبارت دیگر دعاوی تصرف در مورد اموال منقول مصداق نداشته و مدعی حق فقط می تواند دعوای مالکیت اقامه نماید و یا اینکه چنانچه امر جنبه ی کیفری داشته باشد (سرقت، اخذ مال به عنف و …) طرح شکایت کیفری نماید.

امکان طرح دعاوی تصرف نسبت به اموال مشاع:

همانگونه که اشاره شد تنها نسبت به اموال غیرمنقول می توان دعاوی تصرف را طرح کرد، در این خصوص تفاوتی نمی نماید که متصرف مال غیرمنقول، آن را منفرداً یا مشترکاً در تصرف داشته باشد. از این رو ماده ی 167 قانون آیین دادرسی مدنی مقرر می دارد:

در صورتی که دو یا چند نفر مال غیرمنقولی را به طور مشترک در تصرف داشته یا استفاده می کرده اند و بعضی از آنان مانع تصرف یا استفاده و یا مزاحم استفاده ی بعضی دیگر شود حسب مورد در حکم تصرف عدوانی یا مزاحمت یا ممانعت از حق محسوب و مشمول مقررات دعاوی تصرف است.

نکته 1: دعاوی تصرف از دعاوی غیرمالی اعتباری است و هزینه دادرسی آن مطابق هزینه دادرسی در دعاوی غیرمالی از سوی محکمه دریافت می گردد. مرجع صالح برای رسیدگی به این دعوا نیز دادگاه عمومی محل وقوع مال غیرمنقول است و رسیدگی به این دعوا خارج از نوبت به عمل می آید.

نکته 2: دعاوی تصرف عدوانی، مزاحمت و ممانعت از حق به موجب ماده 690 قانون مجازات اسلامی تحت شرایطی جرم و فاعل مستوجب مجازات یک ماه تا یکسال زندان است. بنابراین با تحقق شرایطی می توان دعوی کیفری نیز طرح گردد حتی اگر دعوای حقوقی با شکست مواجه شود.

فهرست